Quản lý thuế với hộ kinh doanh: “Tháo” và “gỡ”

Nghị định 68/2026/NĐ-CP và Thông tư 18/2026/TT-BTC quy định về chính sách thuế và quản lý thuế đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh, có hiệu lực từ ngày 5/3, đã cơ bản hướng dẫn và giải đáp được các vướng mắc mà hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh (sau đây gọi tắt là HKD) gặp phải trong thời gian qua.

Các vấn đề được hướng dẫn rõ ràng bao gồm: (i) Kê khai, nộp thuế với HKD có nhiều địa điểm kinh doanh; (ii) Quy định về kê khai thuế với hoạt động cho thuê bất động sản, bao gồm cả quy định về chuyển tiếp hợp đồng cho thuê từ năm 2025; (iii) Cơ chế được trừ khoản doanh thu miễn thuế thu nhập cá nhân 500 triệu đồng theo hướng có lợi cho cá nhân khi kinh doanh nhiều ngành nghề có mức thuế suất khác nhau.

Ngoài ra, quy định cơ quan thuế không sử dụng doanh thu khai thuế năm 2026 để xác định lại nghĩa vụ thuế các năm trước mà HKD đã nộp theo thuế khoán cũng giúp nhiều HKD cảm thấy yên tâm khi chuyển sang áp dụng phương pháp kê khai cho kỳ tính thuế kể từ năm 2026.

Nghị định 68 và Thông tư 18 cũng hướng dẫn rất rõ về thời hạn kê khai, nộp thuế hay thời hạn gửi thông báo về số tài khoản cùng các mẫu biểu cụ thể.

Quy định tính thuế giá trị gia tăng (GTGT) theo phương pháp trực tiếp bằng tỷ lệ % nhân (x) doanh thu thay vì phương án khấu trừ bằng thuế suất GTGT nhân (x) với doanh thu (và trừ thuế GTGT đầu vào) cũng giúp nhiều HKD trút bỏ được nỗi lo về gánh nặng thuế GTGT, nhất là khi họ có mức doanh thu lớn như vượt mốc 3 tỷ đồng/năm. Theo quan sát, tỷ lệ thuế suất GTGT (ví dụ hàng hóa thường là 10%, hiện giảm còn 8%) thường cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ trên doanh thu (hoạt động bán hàng chỉ là 1%), do vậy HKD nộp thuế GTGT theo phương pháp trực tiếp thường có lợi hơn so với phương pháp khấu trừ.

Quy định tại Nghị định 68 và Thông tư 18 không chỉ hướng dẫn riêng HKD mà còn giải đáp vướng mắc về cơ chế kê khai, nộp thuế cho cả các tổ chức, doanh nghiệp chi trả khi họ hợp tác cùng HKD như trong trường hợp doanh nghiệp đi thuê bất động sản hay ký hợp đồng hợp tác kinh doanh với HKD.

Bên cạnh những điểm tích cực nêu trên, theo tôi, vẫn còn một số điểm gây băn khoăn, khó hiểu cho một số HKD và cả kế toán thuế có nhiều kinh nghiệm:

Thứ nhất, theo Nghị định 68, khi doanh thu vượt ngưỡng 500 triệu đồng/năm, HKD sẽ phải nộp thuế GTGT cho toàn bộ doanh thu thay vì chỉ nộp phần vượt như quy định với thuế thu nhập cá nhân (TNCN). Điều này sẽ dẫn đến việc không đồng bộ và không thống nhất giữa cơ chế kê khai, nộp thuế GTGT với kê khai, nộp thuế TNCN.

Thứ hai, việc lập hóa đơn cho từng khách hàng tại thời điểm giao dịch diễn ra vẫn là thách thức quá lớn đối với nhiều HKD, như trong lĩnh vực dịch vụ ăn uống khi người bán cũng là chủ hộ kinh doanh phải trực tiếp phục vụ khách mà họ chưa có đủ điều kiện tài chính để thuê riêng người phụ trách việc thu tiền và xuất hóa đơn. Theo quan sát, nhiều khi người mua hàng là cá nhân không lấy hóa đơn lúc thanh toán mà chỉ thực hiện thao tác quẹt mã QR (trả tiền) và rời đi.

Tôi chia sẻ với khó khăn của cơ quan thuế khi yêu cầu xuất hóa đơn ngay nhằm tránh tình trạng kê khai thiếu doanh thu và né nghĩa vụ thuế. Tuy nhiên, nếu việc thanh toán được kiểm soát chặt qua tài khoản riêng của hộ kinh doanh và có đối soát giữa doanh thu kê khai với sao kê ngân hàng để hạn chế rủi ro thất thu, thì việc cho phép gộp và xuất một hóa đơn cuối ngày đối với các khách lẻ không cung cấp thông tin và không có nhu cầu lấy hóa đơn sẽ hợp lý hơn, đồng thời giúp giảm gánh nặng tuân thủ cho người nộp thuế.

Được biết cơ quan quản lý đang xem xét điều chỉnh quy định cho phép được lập hóa đơn tổng hợp cuối ngày cho một số lĩnh vực gồm cả dịch vụ ăn uống và nếu được ban hành, đây sẽ là tín hiệu hết sức tích cực gỡ vướng cho bà con kinh doanh.

Thứ ba, chưa có cơ chế và hướng dẫn rõ ràng về việc sử dụng hóa đơn điện tử khi HKD có doanh thu từ 500 triệu đồng trở xuống: Nghị định 68 mới quy định về sử dụng hóa đơn điện tử trong trường hợp có doanh thu trên 500 triệu đồng đến dưới 1 tỷ đồng và trường hợp có doanh thu hàng năm từ 1 tỷ đồng trở lên mà không đề cập đến trường hợp doanh thu dưới 500 triệu đồng. Có thể hiểu rằng, nếu doanh thu hàng năm từ 500 triệu đồng trở xuống thì HKD không buộc phải sử dụng hóa đơn điện tử, tuy nhiên việc không có quy định cụ thể về trường hợp này cũng có thể khiến một số HKD chưa cảm thấy yên tâm hoàn toàn khi không thực hiện xuất hóa đơn.

Một số vấn đề khác có thể phát sinh khi doanh nghiệp có giao dịch với HKD mà doanh nghiệp (tổ chức chi trả), theo thỏa thuận, đã kê khai, nộp thuế thay cho HKD thì HKD có phải lập hóa đơn cho hàng hóa, dịch vụ cung cấp cho doanh nghiệp nữa không? Quy định hiện tại chưa thực sự rõ về vấn đề này và nếu HKD vẫn phải đăng ký, xuất hóa đơn (hoặc xin cấp hóa đơn lẻ) cho doanh nghiệp thì sẽ phát sinh thêm thủ tục hành chính và tốn thời gian của cả doanh nghiệp lẫn của HKD.

Ngoài ra, trước đây doanh nghiệp có trách nhiệm khấu trừ thuế đối với các khoản chi trả cho HKD nộp thuế theo phương pháp khoán, như tiền thưởng, hỗ trợ doanh số, khuyến mại, chiết khấu thương mại và chiết khấu thanh toán. Nay khi cơ chế thuế khoán đã bị bãi bỏ, có thể hiểu trách nhiệm kê khai, nộp thuế chuyển sang HKD. Tuy nhiên, Nghị định 68 và Thông tư 18 chưa hướng dẫn rõ vấn đề này, nên dễ phát sinh cách hiểu khác nhau hoặc tranh cãi về trách nhiệm nộp thuế giữa bên chi trả và HKD.

Không chỉ ở Việt Nam mà ở các nước trên thế giới, mỗi quy định mới, nhất là các quy định ảnh hưởng đến số đông, khi được ban hành và triển khai áp dụng thực tiễn thường sẽ phát sinh một số vướng mắc. Nhất là với các HKD vốn không có nhiều thời gian tìm hiểu, cập nhật và tuân thủ quy định một cách chính xác như doanh nghiệp.

Như đầu bài viết đã nêu, Nghị định 68/2026/NĐ-CP và Thông tư 18/2026/TT-BTC đã có những hướng dẫn rõ ràng, thực sự “tháo” được nhiều vướng mắc với HKD. Với tinh thần đó, mong rằng một số vấn đề đặt ra từ thực tiễn sẽ tiếp tục được “gỡ” để tạo điều kiện tốt hơn cho người nộp thuế, sao cho họ vừa hào hứng tuân thủ đúng quy định vừa có thời gian tập trung cho hoạt động kinh doanh.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!