Khi trường học không còn "tự quyết" bữa ăn bán trú

Từ năm học 2026-2027, đối với các trường công lập và cơ sở thuộc diện được thành phố hỗ trợ, UBND xã, phường ở Hà Nội sẽ là cơ quan tiếp nhận hồ sơ, tổ chức đánh giá và lựa chọn các cơ sở cung cấp thực phẩm, suất ăn cho trường học trên địa bàn.

Thay đổi ở đây là gì? Đó là: nếu như lâu nay các trường học được chủ động lựa chọn và ký hợp đồng với doanh nghiệp cung cấp thực phẩm, suất ăn bán trú, thì tới đây việc tổ chức bữa ăn bán trú được thực hiện theo phương án thống nhất trên từng địa bàn, các trường không tự triển khai riêng lẻ như trước.

Theo quy định, UBND các xã, phường có trách nhiệm khảo sát nhu cầu tổ chức bán trú, đánh giá điều kiện thực tế của từng cơ sở giáo dục để xây dựng phương án phù hợp; đồng thời tổ chức lựa chọn, phân công đơn vị cung cấp thực phẩm hoặc suất ăn bán trú theo quy trình thống nhất.

Trên cơ sở phương án được phê duyệt, mỗi cơ sở giáo dục sẽ xây dựng kế hoạch tổ chức bữa ăn bán trú phù hợp với điều kiện thực tế, bảo đảm đáp ứng đầy đủ các yêu cầu đối với từng mô hình tổ chức.

Các trường học cũng không còn tự quyết việc thay đổi nhà cung cấp mà phải tổ chức bữa ăn bán trú theo đúng danh sách doanh nghiệp đã được UBND xã, phường phân công. Nếu muốn thay đổi đơn vị cung cấp hoặc thay đổi phương án tổ chức bữa ăn, nhà trường phải báo cáo và chỉ được thực hiện sau khi UBND xã, phường xem xét, quyết định.

Có thể nói các thay đổi nhằm hướng đến mục tiêu bảo đảm an toàn thực phẩm, ngăn ngừa tiêu cực là đúng. Quy trình lựa chọn đơn vị cung cấp được chuẩn hóa theo hướng công khai, minh bạch cũng cũng đã được khẳng định trong quy định mới. Tuy nhiên, khi có sự thay đổi này, nhà trường vẫn tham gia trực tiếp tổ chức bữa ăn, giám sát hằng ngày và giải trình với phụ huynh, nên việc thiết lập cơ chế gắn quyền quyết định (đã được chuyển lên cấp xã) với phần trách nhiệm của nhà trường là hết sức quan trọng.

Việc từng trường tự lựa chọn nhà cung cấp có thể làm phát sinh quan hệ thân quen, thiếu cạnh tranh hoặc lợi ích nhóm. Vì vậy, việc thành phố thống nhất tiêu chuẩn, kiểm tra nguồn gốc thực phẩm, năng lực chế biến, vận chuyển và truy xuất là cần thiết. Nhà cung cấp không đủ điều kiện phải bị loại.

Tuy nhiên, việc chuyển toàn bộ quyền lựa chọn lên UBND xã, phường không tự động làm quy trình minh bạch hơn, cũng không đương nhiên xóa được các quan hệ thân quen. Nếu tiêu chí, điểm chấm, biên bản kiểm tra và lý do phân công không được công khai, nguy cơ tiêu cực có thể chỉ chuyển từ trường lên cấp xã.

Trước đây, một quyết định thiếu minh bạch ở trường chủ yếu ảnh hưởng đến một trường. Nay một quyết định như vậy ở cấp xã có thể tác động đến nhiều trường, hàng nghìn học sinh và lượng kinh phí lớn hơn. Một doanh nghiệp được phân công phục vụ hàng loạt trường cũng dễ có vị thế chi phối, trong khi rủi ro sẽ lan rộng nếu doanh nghiệp gặp sự cố.

Như vậy, điều cần kiểm soát không chỉ là nhà cung cấp mà còn cả người và cơ quan lựa chọn. Theo quy định, cấp xã sẽ thành lập Hội đồng đánh giá để thẩm định hồ sơ năng lực, đồng thời kiểm tra thực tế tại cơ sở sản xuất, bếp ăn tập thể của doanh nghiệp trước khi quyết định lựa chọn. Thiết nghĩ, thành viên hội đồng phải kê khai xung đột lợi ích. Cùng với đó, điểm chấm, kết quả khảo sát, số trường được phân công và phương án dự phòng cần được công khai.

Việc đánh giá một nhà cung cấp suất ăn đòi hỏi hiểu biết về dinh dưỡng, an toàn thực phẩm, điều kiện bếp, chuỗi cung ứng, vận chuyển, tài chính và hợp đồng. Quy trình đánh giá cần được thiết kế thực chất, tránh tình trạng đánh giá chỉ dựa trên hồ sơ, giấy chứng nhận và quy mô doanh nghiệp. Một bộ hồ sơ tốt chưa bảo đảm bữa ăn giao đến trường mỗi ngày đều đủ chất, đúng định lượng và hợp vệ sinh.

Vì vậy, theo tôi, cấp xã nên tập trung thẩm định điều kiện và giám sát; nhà trường cùng phụ huynh cần được tham gia thực chất vào việc lựa chọn và đánh giá nhà cung cấp. Không nên để cùng một cấp vừa giữ vai trò chính trong lựa chọn, phân công, vừa là đầu mối giám sát kết quả thực hiện.

Nhà trường phải có quyền đi cùng trách nhiệm

Mỗi trường có điều kiện bếp, kho, hình thức tổ chức và khoảng cách vận chuyển khác nhau. Một nhà cung cấp phù hợp với trường này chưa chắc phù hợp với trường khác.

Hiệu trưởng và bộ phận bán trú trực tiếp kiểm tra giao nhận; giáo viên biết học sinh ăn hết hay bỏ lại; nhân viên y tế theo dõi các dấu hiệu bất thường; phụ huynh tiếp nhận phản ánh từ con. Những người gần bữa ăn nhất, hiểu thực tế và phát hiện vấn đề sớm nhất phải có tiếng nói thực chất trong việc lựa chọn nhà cung cấp.

Trong phạm vi quản lý của mình, hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm về sức khỏe học sinh, và khi xảy ra sự cố, người đầu tiên phải giải trình với phụ huynh vẫn là hiệu trưởng. Vì vậy, một phương án chúng ta có thể nghiên cứu, xem xét là gắn quyền với trách nhiệm của nhà trường. Đó là lập hội đồng lựa chọn và giám sát bữa ăn gồm đại diện nhà trường, chính quyền cấp xã và cha mẹ học sinh, mời cán bộ y tế hoặc chuyên gia dinh dưỡng tham gia tư vấn.

Thành phố ban hành tiêu chuẩn thống nhất; chính quyền xã kiểm tra điều kiện và công bố danh sách nhà cung cấp đạt yêu cầu. Hội đồng của trường lựa chọn trong danh sách này dựa trên điều kiện thực tế, thực đơn, giá cả, khoảng cách vận chuyển và chất lượng phục vụ trước đó. Hiệu trưởng ký hợp đồng, tổ chức bữa ăn và chịu trách nhiệm giải trình. Phụ huynh tham gia kiểm tra, phản hồi và xem xét việc gia hạn hợp đồng.

Khi phát hiện nguy cơ mất an toàn, hiệu trưởng phải có quyền tạm dừng tiếp nhận thực phẩm hoặc suất ăn từ nhà cung cấp và báo cáo ngay cho UBND xã kiểm tra. Không thể yêu cầu trường tiếp tục sử dụng một đơn vị không còn đáng tin cậy chỉ vì đang chờ quyết định của chính quyền xã.

Chất lượng phải được đo từ bữa ăn thực tế

Nhà cung cấp không thể chỉ được đánh giá bằng hồ sơ. Tiêu chí phải gồm dinh dưỡng theo lứa tuổi, nguồn gốc nguyên liệu, định lượng khẩu phần, thời gian giao nhận, kết quả kiểm nghiệm, tỷ lệ thức ăn thừa, phản ánh của học sinh, phụ huynh và giá suất ăn. Một suất ăn đúng thực đơn nhưng phần lớn học sinh bỏ lại, hoặc chất lượng giảm do vận chuyển xa, giao quá sớm hay bảo quản không bảo đảm, thì vẫn chưa đạt yêu cầu.

Nhà trường cần cập nhật hằng ngày các dữ liệu về thực đơn, nguồn nguyên liệu, thời gian giao nhận, định lượng, kết quả kiểm tra, thức ăn thừa và phản ánh trên một hệ thống thống nhất. Dữ liệu phát sinh tại chỗ này là căn cứ để đánh giá nhà cung cấp và phục vụ kiểm tra, hậu kiểm.

Quy trình lựa chọn phải công khai, cạnh tranh và có thể kiểm tra. Hợp đồng cần quy định rõ trách nhiệm, điều kiện chấm dứt và chế tài vi phạm. Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm nếu buông lỏng giám sát hoặc can thiệp vì lợi ích riêng; chính quyền cũng phải giải trình nếu thẩm định hình thức hoặc xử lý chậm.

Siết quản lý là cần thiết, nhưng điều quan trọng hơn là bảo đảm minh bạch, gắn quyền hạn với trách nhiệm và bảo đảm mọi lựa chọn đều có căn cứ để giám sát.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!