Đề tài được nghiệm thu, ai chịu trách nhiệm về kết quả?

Theo báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ, giai đoạn 2016-2025 có khoảng 42 chương trình cấp quốc gia với khoảng 4.800 nhiệm vụ, tổng kinh phí từ ngân sách nhà nước gần 17.000 tỷ đồng, bình quân khoảng 3,5 tỷ đồng mỗi nhiệm vụ. Các chương trình đã góp phần duy trì năng lực nghiên cứu và phát triển đội ngũ khoa học. Nhưng một số vấn đề cũng được chỉ ra là nguồn lực còn phân tán, kết quả nghiên cứu chưa được chuyển tiếp tốt sang phát triển công nghệ, sản xuất và thương mại hóa.

Đó là kết quả của giai đoạn trước, chủ yếu vận hành theo Luật năm 2013. Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có hiệu lực từ ngày 1/10/2025, cùng Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026-2035 (đề án tái cấu trúc), đã định hướng quản lý theo kết quả, tập trung nguồn lực, sẵn sàng điều chỉnh hoặc dừng nhiệm vụ không đạt yêu cầu. Theo tôi, điều còn phải tiếp tục làm rõ là trách nhiệm của từng khâu trong quyết định: Ai chọn đề tài, giao cho ai, và giải trình thế nào khi kết quả không như cam kết.

Chọn đúng đề tài, đúng người

Chất lượng xét chọn phụ thuộc vào trình độ và sự công tâm của người thẩm định. Học hàm, học vị và số công bố khoa học chưa đủ bảo đảm năng lực nghiên cứu ứng dụng; người phản biện phải hiểu công nghệ và hiểu mục tiêu chính sách của nhiệm vụ. Hội đồng cần đánh giá những gì nhóm nghiên cứu đã làm được, vai trò thực chất của từng thành viên chủ chốt và năng lực thử nghiệm; đồng thời kiểm soát xung đột lợi ích và loại trường hợp chỉ đứng tên mà không lãnh đạo chuyên môn.

Thẩm định khoa học, đạo đức và an toàn là bắt buộc, nhất là với nghiên cứu liên quan đến người bệnh. Nhưng thẩm định chuyên môn không đồng nghĩa với xét duyệt hành chính trùng lặp qua nhiều tầng nấc, khiến công nghệ lỡ thời cơ ứng dụng. Thẩm định tốt là loại được đề xuất yếu mà không bỏ lỡ ý tưởng mới có giá trị.

Trách nhiệm không dừng ở quyết định phê duyệt

Không phải nghiên cứu nào cũng đo bằng doanh thu. Nghiên cứu cơ bản tạo tri thức, nghiên cứu chính sách tạo lợi ích xã hội mà không cần trở thành hàng hóa. Nhưng với đề tài đặt hàng phát triển công nghệ hoặc sản phẩm ứng dụng, nghiệm thu báo cáo không thể là đích cuối.

Khi một đề tài như vậy không có nơi tiếp nhận, phải hỏi ai đã thẩm định nhu cầu. Khi nhóm chủ trì thiếu năng lực, phải hỏi ai đã lựa chọn họ. Mỗi khâu cần có địa chỉ trách nhiệm rõ ràng: cơ quan đặt hàng chịu trách nhiệm về vấn đề và nhu cầu sử dụng; hội đồng về nhận xét chuyên môn; người phê duyệt về căn cứ lựa chọn; tổ chức chủ trì và nhóm nghiên cứu về năng lực, tính trung thực và kết quả.

Với đề tài ứng dụng, nơi tiếp nhận và lộ trình chuyển giao phải được xác định ngay từ đầu. Cách chắc chắn nhất là để người sẽ dùng kết quả, trước hết là doanh nghiệp, tham gia từ khâu đặt bài toán. Đề án tái cấu trúc đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 50% nhiệm vụ đặt hàng do doanh nghiệp chủ trì hoặc phối hợp. Việc đánh giá cũng cần kéo dài sau nghiệm thu, để sản phẩm không nằm yên trên giá trưng bày.

Chấp nhận rủi ro phải đi cùng quản trị rủi ro

Nghiên cứu có thể thất bại dù đã chọn đúng người. Quy định hiện hành chấp nhận điều đó: Người thực hiện, người phê duyệt và người quản lý nhiệm vụ được bảo vệ trước trách nhiệm pháp lý khi đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định và không có hành vi vi phạm. Đòi mọi đề tài chắc chắn thành công chỉ khiến người giỏi ngại thử hướng mới.

Nhưng chấp nhận rủi ro không có nghĩa là buông lỏng. Ngay khi xét duyệt phải nhận diện các rủi ro có thể dự báo về công nghệ, chi phí, an toàn và khả năng ứng dụng; đặt các mốc kiểm chứng để tiếp tục, điều chỉnh hoặc dừng nghiên cứu. Kết quả bác bỏ giả thuyết vẫn có giá trị nếu được ghi nhận trung thực. Trái lại, lựa chọn dựa vào quan hệ, thẩm định qua loa, che giấu dữ liệu hay sử dụng kinh phí sai mục đích thì không phải rủi ro khoa học.

Kết luận của Thanh tra Chính phủ tại Đại học Quốc gia Hà Nội, công bố cuối tháng 10/2026, là một ví dụ. Ở hai đề tài cấp quốc gia được kiểm tra, hồ sơ thuê khoán chuyên đề chưa phản ánh đầy đủ tác giả thực hiện, một số nội dung trùng lặp với ấn phẩm đã công bố, liên quan hơn 204 triệu đồng ngân sách đã thanh toán, quyết toán.

Cũng cần nói thẳng: Cơ chế miễn trách bảo vệ người làm đúng quy trình, nên nếu chỉ dừng ở đó, nó dễ nuôi dưỡng lối nghĩ “đủ hồ sơ là yên tâm”. Vì vậy, bên cạnh trách nhiệm pháp lý, cần có trách nhiệm giải trình về chất lượng quyết định. Người ký quyết định tài trợ không phải bảo đảm mọi nghiên cứu thành công, nhưng phải trả lời được vì sao chọn đề tài ấy, nhóm nghiên cứu ấy và đã dự liệu những rủi ro gì. Giải trình ở đây là công khai căn cứ lựa chọn, đánh giá độc lập sau nghiệm thu và dùng kết quả đó khi tiếp tục mời chuyên gia vào hội đồng hay giao nhiệm vụ cho tổ chức chủ trì, chứ không phải quy lỗi vì nghiên cứu thất bại.

Bớt kiểm soát chứng từ, tăng kiểm soát kết quả

Nguồn lực còn hao hụt âm thầm khi thời gian và trí lực của nhà khoa học bị cuốn vào dự toán, mua sắm, chứng từ, thanh toán và giải trình. Minh bạch tài chính là cần thiết, nhưng không nên biến nhà khoa học thành nhân viên kế toán.

Quy định mới mở rộng cơ chế khoán chi, đến sản phẩm cuối cùng hoặc từng phần, và lấy kết quả đầu ra làm căn cứ chủ yếu để giao kinh phí, thanh toán, quyết toán. Để cơ chế này đi vào thực tế, viện, trường cần bộ phận hỗ trợ nghiên cứu chuyên nghiệp, hồ sơ số dùng chung và kiểm soát tài chính theo mức độ rủi ro. Giảm thủ tục không có nghĩa là giảm kiểm soát, mà là chuyển trọng tâm từ kiểm tra chứng từ đầu vào sang kiểm tra thực chất sản phẩm đầu ra.

Nguồn lực cũng phân tán khi bài toán lớn bị chia thành nhiều đề tài rời rạc, không ai tích hợp kết quả. Cần tập trung đầu tư cho nhiệm vụ chiến lược với nhóm liên ngành, hạ tầng dùng chung và một đầu mối chịu trách nhiệm đến kết quả cuối cùng; đồng thời duy trì tài trợ linh hoạt cho nghiên cứu cơ bản và ý tưởng mới.

Quy trình là phương tiện, không phải đích đến. Thước đo của quản lý khoa học không phải hồ sơ đầy đủ, tiền giải ngân hết hay đề tài xếp loại xuất sắc, mà là chọn đúng vấn đề, đúng người, quản trị được rủi ro và theo dõi được giá trị sau nghiệm thu. Hồ sơ có thể khép lại, nhưng trách nhiệm với đồng tiền công thì không: Phải trả lời được ngân sách, thời gian và tài năng của nhà khoa học đã tạo thêm tri thức, công nghệ và giá trị gì cho xã hội.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!