Quản lý an toàn thực phẩm cần thống nhất một đầu mối

Bộ Y tế đang tiếp tục lấy ý kiến của các bộ, ngành để xây dựng tờ trình Chính phủ về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (ATTP) sửa đổi, theo hướng quản lý dựa trên kiểm soát nguy cơ, tăng cường phân cấp, ứng dụng chuyển đổi số và cắt giảm tối đa thủ tục hành chính.

Theo Bộ Y tế, dự thảo Luật ATTP sửa đổi lần này sẽ cập nhật các thông lệ quốc tế mới, phù hợp với các chủ trương, chỉ đạo mới của Đảng, Nhà nước và Chính phủ cùng sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật trong sản xuất, chế biến thực phẩm.

Việc hoàn thiện bộ luật trên được kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đồng bộ, hiện đại, thúc đẩy quản lý ATTP theo hướng khoa học, minh bạch và hiệu quả hơn, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân ở tình hình mới.

Phóng viên Dân trí đã có cuộc trò chuyện với PGS.TS Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở ATTP duy nhất cả nước, xoay quanh vấn đề này.

Thống nhất đầu mối tạo nên "bó đũa" sức mạnh

Thưa bà, vừa qua Sở ATTP TPHCM và Sở Y tế đã có buổi làm việc liên quan đến công tác xử lý ngộ độc thực phẩm, trong bối cảnh tình hình vệ sinh ATTP vẫn còn diễn biến phức tạp. Xin bà cho biết, 2 Sở đã thống nhất những kế hoạch gì?

- Không phải đến bây giờ hai bên mới ngồi lại với nhau để bàn về vấn đề này. Trước đây - từ khi còn là Ban Quản lý ATTP - chúng tôi và Sở Y tế đã có những kế hoạch liên tịch để phối hợp, phân công nhiệm vụ cụ thể.

Chúng tôi xác định, Sở Y tế đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc giải quyết các vụ ngộ độc thực phẩm. Ngành y tế sẽ lo cấp cứu, điều trị bệnh nhân, truy tìm tác nhân từ bệnh phẩm cũng như ghi nhận thiệt hại cụ thể về mặt sức khỏe.

Trong khi đó, phía Sở ATTP sẽ thực hiện nhiệm vụ điều tra dịch tễ, kiểm nghiệm mẫu và chịu trách nhiệm kết luận cuối cùng. Những thông tin chuyên môn mà Sở Y tế cung cấp sẽ giúp chúng tôi khẩn trương vào cuộc, tiến hành khoanh vùng và xác định đó có phải vụ việc ngộ độc thực phẩm hay không.

Từ rất lâu rồi, chúng tôi luôn đối diện với thực tế khó khăn, khi muốn xác định một đối tượng, chẳng hạn như cơ sở cung cấp suất ăn có gây ra ngộ độc thực phẩm hay không để chốt được mức xử phạt theo quy định, đòi hỏi phải có báo cáo tỷ lệ thiệt hại sức khỏe.

Điều này chỉ có thể do ngành y tế thực hiện. Nhưng ngộ độc hay rối loạn tiêu hóa không phải như đả thương hay tai nạn giao thông, cần có thời gian chăm sóc và chờ phục hồi mới có thể đánh giá được tỷ lệ thương tật.

Bản chất những buổi làm việc của chúng tôi là để phân công “ai làm việc nấy” rõ ràng, sau đó tổng hợp toàn bộ kết quả rồi đi đến kết luận chính xác, khách quan và chặt chẽ nhất, làm sao để những đối tượng bị xử phạt vì gây ra ngộ độc thực phẩm “tâm phục, khẩu phục” trước kết luận đó.

Ngoài ra, chúng tôi cũng tìm cách để khi xảy ra bất thường về ATTP phải trong thời gian ngắn nhất khoanh vùng và chặn đứng luồng thực phẩm bẩn. Nhưng đó mới là sự thống nhất ban đầu của hai bên, trong khi hiện tại công tác bảo đảm ATTP do cả 3 ngành Y tế, Nông nghiệp và Công thương cùng quản lý.

Việc phân công nhiệm vụ khi quy định quản lý đan xen còn nhiều khó khăn. Lực lượng phụ trách công tác ATTP ngày càng ít lại theo xu hướng chung, đã ít mà chúng ta lại còn "chia năm xẻ bảy". Nếu có sự cố xảy ra thì cứ nhìn nhau, xem chuyện này là trách nhiệm của ai.

Bà vừa nói về câu chuyện quản lý ATTP đan xen, chồng chéo nhiệm vụ giữa 3 bộ, ngành. Mới đây, Bộ Y tế đã lấy ý kiến dự thảo đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về ATTP theo hướng thống nhất một đầu mối từ Trung ương.

Cụ thể, dự thảo này đề xuất kết thúc các hoạt động quản lý ATTP của Bộ Nông nghiệp - Môi trường và Bộ Công thương, chuyển giao tất cả về Cục ATTP thuộc Bộ Y tế. Bà nhìn nhận thế nào về vấn đề này?

- TPHCM là địa phương đầu tiên thí điểm mô hình thống nhất một đầu mối quản lý ATTP vào năm 2016, từ 3 lĩnh vực do Sở Nông nghiệp - Phát triển nông thôn cũ, Sở Y tế và Sở Công Thương phụ trách trước đây. Khi đó, Ban Quản lý ATTP được thành lập để làm đầu mối chung, và đến năm 2025 tiếp tục được nâng lên thành Sở ATTP.

Bất kỳ mô hình mới nào cũng cần có đơn vị thí điểm để đánh giá hiệu quả rồi mới xem xét nhân rộng. Qua quá trình triển khai tại TPHCM, chúng tôi nhận thấy việc thống nhất một đầu mối quản lý đã mang lại những kết quả bước đầu rất rõ. Khi lực lượng của 3 sở, ngành tập trung lại, sức mạnh quản lý được tăng lên, giống như một bó đũa sẽ chắc hơn từng chiếc đũa riêng lẻ.

Nhờ lực lượng tập trung, địa phương có điều kiện xây dựng hệ thống quản lý ATTP từ cấp thành phố xuống quận, huyện trước đây và hiện nay là phường, xã. Các đội quản lý ATTP được hình thành, đi cùng các kế hoạch về xây dựng thực phẩm sạch, chống thực phẩm bẩn, nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát và xử lý các nguy cơ mất ATTP.

Từ thực tiễn đó, Ban Bí thư đã ban hành Chỉ thị số 17 về thống nhất một đầu mối quản lý ATTP từ Trung ương đến địa phương. Hiện nay, Bộ Y tế cùng Bộ Tư pháp đang đề xuất các phương án nhằm hiện thực hóa chủ trương này.

Với tư cách là đơn vị đã trực tiếp thí điểm mô hình thống nhất đầu mối, chúng tôi ủng hộ định hướng này. Tuy nhiên, việc xây dựng mô hình quản lý mới cũng cần bảo đảm sự tương thích, đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành và các ngành liên quan, nhất là phải đặt trong tổng thể Luật ATTP sửa đổi, dự kiến được Quốc hội xem xét tại kỳ họp cuối năm nay.

Ở cấp Trung ương, hiện nay cơ quan chuyên môn là Cục An toàn thực phẩm thuộc Bộ Y tế. Việc tổ chức lại cần hướng đến mục tiêu có một đầu mối rõ ràng để chịu trách nhiệm về chính sách và quản lý.

Từ trước tới giờ, chúng ta quản lý chủ yếu ở phần ngọn. Tức là khi có sự việc xảy ra mới tìm hiểu xem thực phẩm có hóa đơn, nguồn gốc xuất xứ hay không, điều kiện đảm bảo hay không rồi tiến hành xử lý. Còn bây giờ, phương châm quản lý phải đi từ gốc, từ trang trại đến bàn ăn. Phải thống nhất việc quản lý mới làm được như thế, vì cứ mỗi khâu lại bắt đầu đi xin phép từng bộ này, ngành kia sẽ rất mất thời gian.

Heo ở trang trại tại Đồng Nai được gắn vòng truy xuất nguồn gốc trước khi cung cấp cho TPHCM (Ảnh: Hoàng Lê).

Ở cấp địa phương, trước đây các Sở Y tế phụ trách Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm, và hiện nay cũng có đề xuất xây dựng mô hình tương ứng ở địa phương để bảo đảm tính thống nhất. Tuy nhiên theo tôi, điều quan trọng nhất là ở cấp cơ sở - tức phường, xã trong mô hình chính quyền hai cấp hiện nay - phải có bộ phận chuyên trách về ATTP.

Nếu không có người trực tiếp làm ở cơ sở thì chính sách dù đúng cũng khó đi vào thực tế. Phường, xã là nơi gần dân, gần cơ sở sản xuất, kinh doanh, chợ, bếp ăn, quán ăn và các điểm tiêu thụ thực phẩm hằng ngày, nên rất cần có lực lượng chuyên trách để nắm tình hình, triển khai chính sách và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh.

Nhiều điểm khó cần được xử lý trong khuôn khổ pháp lý mới

Liên quan đến việc góp ý dự thảo Luật ATTP sửa đổi, Bộ Công an cho rằng cần siết chặt trách nhiệm và việc quản lý sàn thương mại điện tử, nền tảng mạng xã hội trong kinh doanh thực phẩm. Ý kiến này theo bà có phù hợp?

- Tôi cho rằng góp ý của Bộ Công an rất thực tế. Thương mại điện tử đang là vấn đề rất lớn, không chỉ riêng trong lĩnh vực thực phẩm. Các sàn giao dịch điện tử, mạng xã hội hiện nay có thể trở thành nơi thuận lợi để hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng lưu thông.

Vì vậy, việc xác thực danh tính người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch, phối hợp gỡ bỏ sản phẩm vi phạm là những nội dung cần thiết trong bối cảnh hiện nay.

Thực phẩm bán trên mạng cũng phải tuân thủ các quy định như thực phẩm bán trực tiếp. Sản phẩm phải có hồ sơ tự công bố hoặc công bố theo quy định, có kiểm nghiệm, có thông tin rõ ràng về nguồn gốc, chất lượng. Điểm khác chỉ là người bán và người mua không gặp trực tiếp mà giao dịch qua một nền tảng trung gian.

Do đó, cần số hóa các tiêu chí, tiêu chuẩn và thông tin sản phẩm để người tiêu dùng có thể truy cập, kiểm tra, tự xác thực sản phẩm trước khi mua. Nếu chỉ chờ người dân tố cáo rồi lực lượng chức năng mới xác minh thì có thể sản phẩm đã được tiêu thụ và gây hại cho cộng đồng.

Dự thảo luật ATTP sửa đổi cũng hướng tới việc tăng chế tài đối với hành vi sử dụng chất cấm, siết chặt quản lý phụ gia và nguyên liệu có nguy cơ bị lạm dụng. Bà đánh giá ra sao?

- Đây cũng là yêu cầu rất cần thiết. Hiện nay, khi nói đến mất ATTP, nhiều người thường chỉ nhìn vào các vụ nghi ngờ ngộ độc thực phẩm với biểu hiện đau bụng, rối loạn tiêu hóa. Đây là phần nổi, thường liên quan đến vi khuẩn, thực phẩm ôi thiu, bảo quản không đúng cách, nhất là trong điều kiện khí hậu nóng ẩm.

Nhưng nguy cơ lớn hơn là việc thực phẩm bị ô nhiễm bởi hóa chất độc hại, phụ gia công nghiệp hoặc các chất không được phép sử dụng trong thực phẩm. Những chất này có thể không gây biểu hiện ngay lập tức, nhưng tích tụ trong cơ thể trong thời gian dài và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.

Vì vậy, Luật ATTP sửa đổi cần hướng đến việc kiểm soát thực chất phụ gia, hóa chất và nguyên liệu có nguy cơ bị lạm dụng. Chúng ta có thể kiểm tra các đơn vị đã được cấp phép sản xuất, kinh doanh phụ gia thực phẩm. Nhưng vấn đề là có những trường hợp không mua phụ gia thực phẩm mà mua phụ gia công nghiệp rồi đưa vào chế biến.

Phụ gia công nghiệp lại được mua bán tự do, trong khi cơ quan quản lý ATTP không cấp phép và cũng không có đầy đủ thẩm quyền kiểm tra lĩnh vực đó. Đây là điểm rất khó và cần được xử lý trong khuôn khổ pháp lý mới.

Cần sự đồng hành của người dân

Bà có đồng tình với đề xuất tăng cường kiểm tra đột xuất, giảm kiểm tra theo kế hoạch của Bộ Công an hay không?

- Tôi rất đồng tình. Nếu kiểm tra theo kế hoạch mà phải báo trước cho cơ sở thì hiệu quả rất hạn chế. Khi doanh nghiệp hoặc cơ sở kinh doanh biết trước thời điểm kiểm tra, họ có thể chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, dọn dẹp hiện trường, che giấu vi phạm. Như vậy, việc kiểm tra dễ trở thành hình thức.

Đối với kiểm tra chuyên ngành, mục tiêu là xem trên thực tế cơ sở có thực hiện đúng quy định pháp luật hay không. Nếu vi phạm là do vô tình, việc nhắc nhở, hướng dẫn có thể giúp họ khắc phục. Nhưng nếu cơ sở cố tình vi phạm thì họ sẽ làm mọi cách để giấu diếm, né tránh và tái phạm.

Hiện nay, để tổ chức một đợt kiểm tra chuyên đề, cơ quan chức năng phải thực hiện nhiều thủ tục, từ xây dựng kế hoạch, xin ý kiến cấp trên, lập danh sách đơn vị kiểm tra đến gửi thông báo. Quy trình này khiến thông tin có thể bị lộ trước khi đoàn kiểm tra đến nơi.

Vì vậy, cần có cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để lực lượng chuyên ngành có thể kiểm tra đột xuất một cách chủ động, kịp thời, nhất là trong những trường hợp có dấu hiệu vi phạm hoặc nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người dân.

Khi Luật ATTP sửa đổi vẫn còn trong thời gian hoàn thiện, người dân phải làm gì để tự bảo vệ mình?

- Người dân cần nâng cao ý thức tự bảo vệ mình trong lựa chọn, sử dụng thực phẩm. Không có lực lượng quản lý nhà nước nào đủ đông và đủ mạnh để bao quát tất cả mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên thị trường.

Bạn nên chọn mua thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, hạn chế mua hàng trôi nổi, hàng không hợp pháp, bán theo kiểu né tránh kiểm soát hoặc sản phẩm được rao bán trên mạng nhưng không có đầy đủ thông tin. Khi mua thực phẩm qua sàn thương mại điện tử hoặc mạng xã hội, cần chú ý thông tin về người bán, nguồn gốc sản phẩm, hồ sơ công bố, nhãn mác, hạn sử dụng và các dấu hiệu bất thường về giá cả, quảng cáo.

Trong thực tế, nhiều người vẫn chọn mua sản phẩm rất rẻ dù biết hàng hóa không rõ nguồn gốc, chủ yếu do khó khăn kinh tế hoặc tâm lý ham rẻ...

Việc bảo đảm ATTP cần sự đồng hành của người dân. Người dân có ý thức lựa chọn đúng, tiêu dùng an toàn và phản ánh kịp thời các dấu hiệu vi phạm thì công tác quản lý ATTP mới đạt hiệu quả tốt nhất.

Xin cảm ơn những chia sẻ của bà!