Trung Đông phong tỏa bầu trời: Cơn ác mộng hàng không

Tại thành phố Lahore (Pakistan), anh Faizan Khalid bồn chồn nhìn hộp sữa bột của cô con gái 6 tháng tuổi đang vơi dần. Chuyến bay đưa gia đình anh trở về nhà ở Scotland đã bị hủy bỏ giữa chừng vì điểm nối chuyến tại Dubai đóng cửa.

Cách đó hàng nghìn km, tại sân bay Frankfurt (Đức), nữ hành khách Lara Haenseler buông thõng chiếc điện thoại sau hàng giờ gọi điện cháy máy cho bộ phận chăm sóc khách hàng. “Đường dây nóng quá tải hoàn toàn, chúng tôi không thể liên hệ được với bất kỳ ai để đổi vé”, cô tuyệt vọng chia sẻ.

Hai câu chuyện nhỏ ở 2 đầu thế giới là lát cắt chân thực nhất về một cơn "địa chấn" đang càn quét bản đồ kinh tế toàn cầu. Khi căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran leo thang chóng mặt dẫn đến việc hàng loạt quốc gia Trung Đông siết chặt không phận, ngành công nghiệp hàng không thế giới đã chính thức rơi vào một cuộc khủng hoảng vận hành có quy mô và mức độ phức tạp chưa từng có kể từ thảm họa Covid-19.

Nút thắt cổ chai logistics và "hiệu ứng domino" toàn cầu

Trung Đông từ lâu không chỉ là một khu vực địa lý, mà là "trái tim" bơm máu cho hệ thống hàng không kết nối 2 nửa bán cầu Đông - Tây. Khi các điểm nóng xung đột bùng phát, ít nhất 8 quốc gia bao gồm Iran, Israel, Iraq, Jordan, Qatar, Bahrain, Kuwait và Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) đã phải ban bố lệnh đóng cửa hoặc hạn chế nghiêm ngặt không phận. Quyết định này lập tức biến các siêu trung tâm trung chuyển nhộn nhịp nhất hành tinh như Dubai, Abu Dhabi và Doha thành những pháo đài "nội bất xuất, ngoại bất nhập".

Theo dữ liệu từ nền tảng theo dõi hàng không Cirium, có tới 13.000 trong tổng số 32.000 chuyến bay dự kiến cất và hạ cánh tại khu vực này đã bị bốc hơi khỏi bảng điện tử chỉ trong vài ngày. Riêng tại 3 sân bay lớn là Dubai, Doha và Abu Dhabi, thống kê cho thấy mỗi ngày có ít nhất 90.000 hành khách thực hiện nối chuyến thông qua các hãng Emirates, Qatar Airways và Etihad Airways.

Khi các nút thắt này tê liệt, mạng lưới vận tải hành khách toàn cầu lập tức đứt đoạn. Đặc biệt, Sân bay Quốc tế Dubai - nơi vừa phục vụ mức kỷ lục 95,2 triệu lượt khách quốc tế vào năm ngoái - đã phải hứng chịu thiệt hại và đình chỉ phần lớn hoạt động, giáng một đòn mạnh vào vị thế trung tâm kinh tế của khu vực.

Nhà phân tích hàng không John Strickland từ Anh đánh giá về hệ lụy của việc Trung Đông đóng cửa hàng không: “Vấn đề nằm ở quy mô khổng lồ và mức độ phức tạp. Không chỉ là hành khách, mà khối tài sản tỷ USD gồm hàng trăm máy bay và hàng nghìn thành viên phi hành đoàn đang nằm rải rác sai vị trí ở khắp nơi trên thế giới”.

Đối với các hãng hàng không, máy bay nằm trên đường băng đồng nghĩa với việc dòng tiền ngừng chảy, trong khi chi phí bến bãi, nhân sự và khấu hao vẫn tiếp tục phình to. Quá trình tái thiết lập lại mạng lưới này khi không phận mở cửa trở lại sẽ tiêu tốn một nguồn lực tài chính và thời gian khổng lồ.

Cú bồi ép từ đường bay vòng và giá dầu

Bên cạnh việc hủy chuyến, những máy bay còn đang hoạt động phải đối mặt với một thực tế khắc nghiệt, đó là vẽ lại bản đồ bay. Khi bầu trời phía trên Iran, Iraq và một loạt quốc gia láng giềng gần như trống rỗng theo ghi nhận của bản đồ Flightradar24, các hãng hàng không quốc tế buộc phải dồn đội bay của mình vào những hành lang trên không chật hẹp hơn rất nhiều.

Dữ liệu hàng không cho thấy hàng loạt chuyến bay đường dài đang phải bẻ lái lượn vòng xuống phía nam, bay qua Saudi Arabia, Ai Cập và khu vực Biển Đỏ. Động thái đổi hướng này làm tăng đáng kể thời gian bay, từ đó kéo theo sự sụt giảm về tần suất quay vòng chuyến và làm đội chi phí vận hành lên mức báo động.

Ông Ian Petchenik, Giám đốc truyền thông của Flightradar24, cảnh báo rằng việc các hãng bay bị dồn vào các hành lang hẹp đang tạo ra rủi ro gián đoạn kéo dài. Bất kỳ một biến động nào khác ở khu vực lân cận cũng có thể gây ra hậu quả thảm khốc cho hoạt động thương mại giữa châu Âu và châu Á.

Chưa dừng lại ở đó, biên lợi nhuận của các hãng hàng không đang bị đe dọa nghiêm trọng bởi giá nhiên liệu. Ngay khi các thông tin về xung đột nổ ra, thị trường tài chính lập tức phản ứng cực đoan. Chuyên gia tư vấn hàng không Bertrand Grabowski nhận định: “Đối với tất cả mọi người trong ngành, tác động lớn nhất và trực tiếp nhất sẽ đến từ giá dầu, chắc chắn mặt hàng này sẽ tăng mạnh”.

Thực tế, giá dầu Brent đã lập tức vọt thêm 10%, chạm mốc 80 USD/thùng ngay trong các phiên giao dịch ngoài giờ. Các nhà phân tích tài chính thị trường thậm chí còn dự báo mức giá này hoàn toàn có thể xuyên thủng ngưỡng 100 USD nếu căng thẳng không hạ nhiệt. Đối với ngành hàng không, nơi chi phí xăng dầu thường chiếm tới 30% tổng chi phí hoạt động, đây là một cú đòn kép chí mạng khi vừa phải bay đường dài hơn, vừa phải mua nhiên liệu đắt đỏ hơn.

Bên cạnh vận tải hành khách, phân khúc logistics và vận tải hàng hóa đường không cũng đang gồng mình chịu trận. Vùng Vịnh vốn là nút giao huyết mạch của thương mại hàng hóa bay. Khi hàng hải toàn cầu đang lao đao vì chuỗi đứt gãy ở Biển Đỏ, việc hàng không tê liệt càng đẩy các doanh nghiệp xuất nhập khẩu vào thế bí, đe dọa làm tăng vọt chi phí logistics và giá cả hàng hóa tiêu dùng trong thời gian tới.

Quản trị rủi ro và nỗ lực khôi phục thị trường tiêu dùng

Đứng trước sự hỗn loạn chưa từng có, các hãng hàng không đang phải thể hiện khả năng quản trị khủng hoảng và bảo vệ người tiêu dùng. Hàng trăm nghìn khách du lịch, doanh nhân, và người lao động đang mắc kẹt ở khắp nơi từ Bali (Indonesia), Kathmandu (Nepal) cho đến Dhaka (Bangladesh).

Trước tình hình này, chính sách bán hàng của các hãng đã buộc phải thay đổi linh hoạt. Nhiều hãng đã cung cấp lựa chọn đổi vé linh hoạt miễn phí hoặc hoàn tiền toàn bộ. Đặc biệt, hãng hàng không EL AL của Israel thậm chí đã quyết định đóng toàn bộ hệ thống bán vé thương mại mới cho đến ngày 21/3 để dồn toàn lực ưu tiên chỗ ngồi cho những khách hàng đang bị mắc kẹt.

Các động thái sơ tán mang tính thương mại cũng bắt đầu được nhen nhóm nhưng diễn ra vô cùng thận trọng. Etihad Airways và Emirates, cùng với hãng bay giá rẻ FlyDubai đã bắt đầu rục rịch khai thác một số ít chuyến bay giới hạn nhằm điều chuyển máy bay và đưa hành khách rời đi.

Theo ghi nhận, hàng chục chuyến bay đã rời Abu Dhabi hướng đến London, Paris, Mumbai mang theo niềm vui vỡ òa của hành khách. Chị Leela Rao, một sinh viên 29 tuổi lên được chuyến bay hiếm hoi rời Abu Dhabi, kể lại khoảnh khắc cả khoang máy bay đã đồng loạt vỗ tay ăn mừng khi hạ cánh an toàn xuống Delhi.

Tuy nhiên, giới chuyên môn kinh tế đánh giá việc mở cửa lại hoàn toàn đường bay thương mại sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều.

Ông Henry Harteveldt, Chủ tịch công ty nghiên cứu thị trường du lịch Atmosphere Research Group, phân tích từ góc độ lợi ích doanh nghiệp: "Các hãng hàng không vận hành các chuyến bay sơ tán hiện nay nhiều khả năng nhận được sự hậu thuẫn và chia sẻ rủi ro tài chính từ các chính phủ. Bởi lẽ, các hãng bay sẽ tuyệt đối không khôi phục hoạt động thương mại đại trà cho đến khi họ nắm chắc 100% rằng rủi ro máy bay bị tổn thất trên không là bằng không, hoặc tiệm cận mức không". Ông cũng khuyến cáo người tiêu dùng nên chuẩn bị tâm lý cho việc các chuyến bay tiếp tục bị chậm hoặc hủy trong những ngày tới.