Chuyện gì đang xảy ra tại nút thắt năng lượng lớn nhất toàn cầu?

Hôm chủ nhật, 2 con tàu hiếm hoi cố gắng tiến vào eo biển Hormuz đã phải lập tức quay đầu. Động thái này diễn ra ngay khi thông tin về cuộc đàm phán giữa Washington và Tehran tại Islamabad chính thức đổ vỡ. Không có thỏa thuận nào được thông qua.

Thị trường lập tức phản ứng. Ngay khi mở cửa giao dịch đầu tuần, chuẩn dầu toàn cầu Brent tăng lên mức 102,5 USD/thùng, trong khi dầu WTI vượt mốc 104 USD/thùng. Cùng lúc, giá khí đốt tại châu Âu cũng ghi nhận mức tăng 18%.

Dù vậy, giới quan sát đánh giá đây không phải là một cú sốc hoàn toàn mới. Nó là hệ quả của một chuỗi biến động đã kéo dài suốt 6 tuần qua, làm thay đổi cách thức vận hành của toàn bộ thị trường năng lượng.

Nghịch lý tại "yết hầu" thương mại biển

Eo biển Hormuz là tuyến đường hẹp nhưng mang tính sống còn. Khoảng 20% lượng dầu giao dịch toàn cầu mỗi ngày đi qua khu vực này, xuất phát từ các quốc gia như Saudi Arabia, Iraq, UAE và Kuwait.

Tuy nhiên, lưu lượng vận tải hiện chỉ còn một phần nhỏ so với trước thời điểm cuối tháng 2. Theo dữ liệu theo dõi hàng hải, chỉ có hơn 40 tàu thương mại đi qua eo biển kể từ khi một lệnh ngừng bắn ngắn ngủi có hiệu lực.

Sự gián đoạn này xuất phát từ một nghịch lý trên thị trường. Theo ông Rory Johnston, chuyên gia phân tích thị trường dầu, nhiều người đã không lường trước được kịch bản hiện tại. Đó là việc eo biển bị đóng cửa với phần lớn dòng chảy dầu toàn cầu, nhưng một số hoạt động xuất khẩu riêng lẻ vẫn diễn ra.

Để giải quyết bài toán này, Mỹ đã đưa ra động thái mới nhất. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ xác nhận lực lượng của họ sẽ bắt đầu triển khai phong tỏa từ 10 giờ sáng thứ hai (giờ New York). Lệnh này áp dụng công bằng với tàu của mọi quốc gia khi ra vào các cảng và vùng biển do Iran kiểm soát.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố trên mạng xã hội rằng Hải quân Mỹ sẽ tiến hành rà phá thủy lôi và chặn các tàu đã trả phí qua eo biển. Bất kỳ hành động nổ súng nào nhằm vào lực lượng Mỹ hoặc tàu dân sự đều sẽ bị đáp trả.

Ở chiều ngược lại, giới lãnh đạo Tehran vẫn giữ lập trường cứng rắn. Quan chức cấp cao Ali Akbar Velayati khẳng định khu vực eo biển này vẫn đang nằm chắc trong tay họ. Hãng tin Tasnim dẫn nguồn từ Iran cho rằng các yêu cầu từ phía Mỹ trong cuộc đàm phán là "quá mức".

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance xác nhận mục tiêu cốt lõi của Washington là yêu cầu một cam kết về vũ khí hạt nhân, nhưng ông đã trở về mà không đạt được kết quả.

Bài toán chuỗi cung ứng và rủi ro tăng trưởng

Việc tàu chở dầu gần như ngừng hoạt động đang tạo ra áp lực lớn lên chuỗi cung ứng. Tình trạng thiếu hụt năng lượng bắt đầu xuất hiện, đặc biệt tại các quốc gia châu Á vốn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ Vùng Vịnh.

Ông Basil Karatzas, CEO công ty tư vấn vận tải biển Karatzas Marine Advisors, nhận định các tuyên bố mới nhất đang làm gia tăng mức độ khó đoán. "Trước đây đã rất bất định. Giờ thì mức độ bất định tăng lên tối đa. Điều này không có lợi cho bất kỳ ai", ông nói.

Theo Wood Mackenzie, việc dòng chảy dầu bị "kẹt" sẽ tác động trực tiếp đến bức tranh kinh tế vĩ mô. Tổ chức này đưa ra các kịch bản cụ thể dựa trên biến động giá.

Nếu giá dầu Brent trung bình ở mức 90 USD/thùng, tăng trưởng GDP toàn cầu sẽ rớt xuống dưới 2%. Nếu mốc 100 USD/thùng được duy trì, GDP toàn cầu chỉ còn tăng 1,7%. Trong kịch bản giá lên 200 USD/thùng, kinh tế thế giới sẽ suy giảm 0,5%, đẩy Mỹ và Liên minh châu Âu vào suy thoái.

Trước áp lực này, các nhà cung cấp khác bắt đầu có động thái can thiệp để tự cân bằng thị trường. Theo Bloomberg, Saudi Arabia cho biết đã khôi phục toàn bộ công suất bơm qua đường ống Đông - Tây nối sang Biển Đỏ. Đồng thời, nước này cũng khôi phục sản lượng tại mỏ Manifa.

Đây được xem là nỗ lực thiết thực nhất hiện tại nhằm bù đắp một phần nguồn cung bị gián đoạn từ khu vực Hormuz, giúp hạ nhiệt phần nào tâm lý căng thẳng của giới đầu tư.

Thực tế, thị trường năng lượng đang phản ứng mạnh với các thông tin địa chính trị hơn là cung cầu thực tế. Tuần trước, giá dầu từng biến động từ mức gần 120 USD/thùng xuống dưới 100 USD/thùng chỉ trong vài giờ, ngay sau khi một lệnh ngừng bắn tạm thời được công bố.

Theo AP News, sự chú ý hiện tại không chỉ dừng lại ở Hormuz. Bà Mona Yacoubian, Giám đốc Chương trình Trung Đông tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cảnh báo về nguy cơ gián đoạn có thể lan rộng sang các điểm nghẽn khác.

Nếu tình hình tiếp tục bế tắc, tuyến vận tải qua eo biển Bab el-Mandeb ở cửa ngõ phía nam Biển Đỏ có thể là điểm nóng tiếp theo. "Khi đó, thế giới sẽ rơi vào tình trạng cực kỳ khó khăn", bà Yacoubian nhấn mạnh.