Vì sao hệ thống tên lửa của Iran khó bị đánh chặn?

Như Dân trí đã đưa tin, Iran được cho là đã triển khai một trong những hệ thống tên lửa đạn đạo mạnh nhất trong kho vũ khí của mình để tấn công khu vực trung tâm Tel Aviv của Israel.

Theo Missile Threat - CSIS Missile Defense Project, tên lửa Khorramshahr lần đầu được thử nghiệm vào tháng 1/2017, khi Iran phóng thử từ bãi thử gần thành phố Semnan, cách Tehran khoảng 225 km về phía đông.

Cái tên “Khorramshahr” được đặt theo thành phố Khorramshahr ở tỉnh Khuzestan, nơi từng bị quân đội Iraq chiếm đóng trong giai đoạn đầu của cuộc chiến Iran - Iraq trước khi được quân Iran tái chiếm năm 1982. 

Qua nhiều lần cải tiến, thế hệ tên lửa Khorramshahr-4, còn được gọi là Kheibar đã được Bộ Quốc phòng Iran công bố vào năm 2023. 

Theo Reuters, những lãnh đạo của Iran xem tên lửa đạn đạo là công cụ chiến lược quan trọng để bù đắp cho hạn chế về không quân và để đối phó với các đối thủ như Mỹ hay Israel trong khu vực Trung Đông.

Bước tiến công nghệ trong chương trình tên lửa Iran

Theo Defence Security Asia, tên lửa đạn đạo Khorramshahr-4 thuộc nhóm tên lửa đạn đạo tầm trung (MRBM), với tầm bắn khoảng 2.000km và khả năng mang đầu đạn nặng tới 1.500-1.800kg, một trong những mức tải trọng tên lửa lớn nhất hiện nay của Iran.

Kheibar có chiều dài khoảng 13m, đường kính thân khoảng 1,5m và khối lượng phóng ước tính khoảng 30 tấn.

Các thông số này cho thấy Khorramshahr-4 thuộc nhóm tên lửa đạn đạo tầm trung có kích thước lớn, với tỷ lệ tải trọng đầu đạn so với khối lượng tổng thể tương đối cao.

Đặc biệt, một số ước tính cho thấy Khorramshahr-4 có CEP (Circular Error Probable) vào khoảng 10-30m, mức độ chính xác đáng chú ý đối với một hệ thống tên lửa đạn đạo tầm trung. Đây là độ chính xác của tên lửa thường được đánh giá thông qua chỉ số CEP, bán kính vòng tròn mà trong đó khoảng 50% số đầu đạn dự kiến sẽ rơi vào.

Trung tâm của hệ thống này là động cơ Arvand, sử dụng nhiên liệu lỏng hypergolic, loại nhiên liệu có khả năng tự bốc cháy khi nhiên liệu và chất oxy hóa tiếp xúc với nhau. Nhờ loại nhiên liệu này, Khorramshahr-4 có thể rút ngắn thời gian chuẩn bị phóng xuống khoảng 10–12 phút. 

Tương tự nhiều hệ thống tên lửa đạn đạo khác, Khorramshahr-4 vận hành theo quỹ đạo bay gồm ba giai đoạn chính. Giai đoạn đầu, còn gọi là pha tăng tốc (boost phase), động cơ tên lửa hoạt động để đưa đầu đạn rời bệ phóng và đạt vận tốc cần thiết nhằm đi vào quỹ đạo đạn đạo.

Tiếp theo là pha giữa quỹ đạo (midcourse phase), khi đầu đạn tách khỏi tầng đẩy và bay theo quỹ đạo ngoài khí quyển. Đây thường là giai đoạn dài nhất trong toàn bộ hành trình bay của tên lửa.

Cuối cùng là pha tái nhập khí quyển (terminal phase), khi đầu đạn quay trở lại bầu khí quyển và lao xuống mục tiêu với tốc độ rất lớn.

Các ước tính cho thấy trong pha bay ngoài khí quyển, Khorramshahr-4 có thể đạt tốc độ lên tới 20.000km/h. Khi tái nhập khí quyển, vận tốc giảm xuống khoảng 9.800km/h, đủ để khiến việc đánh chặn trở nên đặc biệt khó khăn đối với các hệ thống phòng thủ tên lửa.

Nhờ vận tốc lớn, thời gian bay từ lúc phóng đến khi tiếp cận mục tiêu ở khoảng cách tối đa 2.000 km chỉ khoảng 10-12 phút.

Đầu đạn cơ động MaRV

Một trong những cải tiến đáng chú ý của Khorramshahr-4 là việc sử dụng đầu đạn tái nhập cơ động, hay MaRV (Maneuverable Re-entry Vehicle). Đây là công nghệ cho phép đầu đạn điều chỉnh quỹ đạo bay trong giai đoạn cuối trước khi tiếp cận mục tiêu, nhờ các động cơ nhỏ hoặc các cơ cấu điều khiển khí động học.

Khả năng cơ động này giúp tăng độ chính xác khi tiếp cận mục tiêu, đồng thời làm giảm khả năng bị các hệ thống phòng thủ tên lửa đánh chặn.

Ở các tên lửa đạn đạo truyền thống, đầu đạn thường bay theo quỹ đạo gần như cố định sau khi tách khỏi tầng đẩy.

Theo các mô tả kỹ thuật được công bố, đầu đạn của Khorramshahr-4 được trang bị 8 động cơ phụ, trong đó 4 động cơ đảm nhiệm việc ổn định hướng bay và 4 động cơ còn lại dùng để điều chỉnh chuyển động theo phương ngang.

Cấu hình này cho phép đầu đạn thực hiện các thay đổi quỹ đạo nhỏ trong quá trình tái nhập khí quyển, khiến việc dự đoán đường bay trở nên khó khăn hơn đối với các hệ thống đánh chặn.

Trong nhiều hệ thống tên lửa đạn đạo thế hệ cũ, việc dẫn đường chủ yếu diễn ra ở giai đoạn đầu khi tên lửa rời bệ phóng, hoặc ở pha cuối khi đầu đạn tái nhập khí quyển.

Việc bổ sung khả năng điều chỉnh quỹ đạo khi tên lửa đang bay ngoài khí quyển giúp giảm sai lệch tích lũy trong hành trình dài, từ đó cải thiện độ chính xác tổng thể của hệ thống.

Đồng thời, trong giai đoạn tái nhập khí quyển, một số hệ thống điện tử dẫn đường có thể được tắt hoặc giảm mức hoạt động nhằm hạn chế nguy cơ bị gây nhiễu hoặc tác động bởi các biện pháp tác chiến điện tử, vốn thường được sử dụng trong các hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại.

Sự kết hợp giữa tốc độ siêu thanh, đầu đạn tái nhập cơ động (MaRV) và hệ thống dẫn đường được cải tiến khiến Khorramshahr-4 thường được đánh giá là một trong những hệ thống tên lửa tầm xa tiên tiến nhất do Iran phát triển trong nước.

Động lực phát triển tên lửa đạn đạo của Iran

Sự xuất hiện của tên lửa đạn đạo Khorramshahr-4 là kết quả của một quá trình phát triển kéo dài hàng thập kỷ, gắn chặt với các trải nghiệm chiến tranh, cấm vận và môi trường an ninh khu vực Trung Đông.

Theo Business Standard, điểm khởi đầu của chương trình tên lửa đạn đạo Iran thường được truy ngược về cuộc chiến Iran – Iraq (1980–1988).

Trong giai đoạn này, Iran hứng chịu hàng loạt cuộc tấn công bằng tên lửa Scud do Iraq phóng vào các thành phố lớn, gây thiệt hại nặng nề cho hạ tầng dân sự và buộc Tehran phải tìm kiếm một công cụ răn đe tương tự.

Theo các phân tích quốc phòng quốc tế, chính trải nghiệm đó đã thúc đẩy Iran xây dựng một chương trình tên lửa đạn đạo như một phương tiện phòng thủ chiến lược trong bối cảnh nước này bị cấm vận và không thể tiếp cận các hệ thống không quân hiện đại.

Sau chiến tranh, Iran bắt đầu phát triển năng lực tên lửa bằng cách kết hợp giữa nghiên cứu nội địa và công nghệ từ bên ngoài. Một phần quan trọng của quá trình này là hợp tác kỹ thuật với Triều Tiên.

Theo dự án Missile Threat, dòng tên lửa Khorramshahr có nguồn gốc từ tên lửa Musudan (BM-25) của Triều Tiên. Musudan lại được cho là phát triển dựa trên thiết kế của tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm R-27 (SS-N-6) của Liên Xô, được đưa vào biên chế từ năm 1968.

Các tài liệu quốc phòng cho biết Triều Tiên đã bắt đầu phát triển biến thể Musudan trên mặt đất từ đầu những năm 2000, và Iran được cho là đã tiếp cận công nghệ này khoảng năm 2005, cùng với một số hệ thống và thiết bị liên quan.

Sau đó, Tehran tiến hành cải tiến thiết kế và phát triển thành dòng tên lửa riêng mang tên Khorramshahr.