Các nước ASEAN tích cực bảo vệ khu vực đa dạng sinh học Đông Nam Á
(Dân trí) - Các quốc gia ASEAN đang triển khai nhiều sáng kiến và chương trình hợp tác nhằm bảo tồn, phát huy giá trị của một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng nhất thế giới là Đông Nam Á.
Đông Nam Á - trung tâm đa dạng sinh học toàn cầu
Theo Trung tâm Đa dạng ASEAN, dù chỉ chiếm hơn 3% diện tích đất liền thế giới, khu vực Đông Nam Á lại chứa hơn 25% các loài thực vật và động vật đã được mô tả trên Trái Đất.
Với địa hình đa dạng gồm rừng mưa nhiệt đới, rừng khô, núi cao, đồng bằng châu thổ, vùng đất ngập nước nội địa và hệ sinh thái hang động karst, Đông Nam Á là môi trường sống của nhiều loài động thực vật, trong đó có nhiều loài đặc hữu. Điều này giúp khu vực trở thành một trong những vùng giàu đa dạng sinh học nhất thế giới.
Vườn Quốc gia Dãy núi Inayawan, Philippines (Ảnh: Trung tâm Đa dạng Sinh học ASEAN).
Khu vực Đông Nam Á có 173.000 km bờ biển, hơn 25.000 đảo lớn nhỏ là nơi hơn 50% dân số khu vực sinh sống. Biển cung cấp thực phẩm cho hơn 100 triệu dân trong khu vực; trong khi đó ngành thuỷ sản đóng góp phần lớn trong việc tạo ra sinh kế và xuất khẩu của nhiều nước.
Về đa dạng sinh học biển, khu vực này có trung tâm đa dạng sinh học biển của thế giới. Khu vực tam giác san hô Đông Nam Á sở hữu các rạn san hô rộng lớn và đa dạng, chiếm hơn 28% (gần 70.000 km2) tổng số diện tích san hô toàn cầu.
San hô ở khu bảo tồn biển của Vịnh Honda nằm ở Puerto Princesa, thủ phủ của đảo Palawan ở phía tây Philippines. (Ảnh AFP)
Các vùng đất ngập nước cũng là môi trường sống quan trọng cho nhiều loài chim và động vật có vú, cá, lưỡng cư, nhuyễn thể và côn trùng. Chúng là nguồn thức ăn phong phú và nơi sinh sản cho cá, đồng thời là điểm dừng chân cho các loài chim di cư.
Khu vực ASEAN đã công bố tổng cộng 26.592 km² là vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế và các địa điểm Ramsar (danh hiệu quốc tế công nhận các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng sinh thái, đa dạng sinh học và là điểm dừng chân của nhiều loài chim di cư).
Khu vực ASEAN có hơn 2 triệu km² rừng, chiếm khoảng 47% diện tích vào năm 2020. Hệ sinh thái rừng đóng góp đáng kể cho nông nghiệp, an ninh lương thực, tăng trưởng kinh tế và là môi trường sống cho nhiều sinh vật, trong đó có nhiều loài đặc hữu.
Một số loài động vật đặc hữu trong khu vực Đông Nam Á (Nguồn: The ASEAN Centre for Biodiversity; Đồ hoạ: Việt Anh).
Giá trị đa dạng sinh học của Đông Nam Á không chỉ nằm ở độ giàu loài, mà còn ở tính đặc hữu và tính không thể thay thế. ASEAN hiện đang có bốn điểm nóng đa dạng sinh học: Indo-Burma (trong đó có Việt Nam), Sundaland, Wallacea và Philippines. Khu vực này có tỷ lệ các loài chim và động vật có vú đặc hữu cao nhất (9% và 11%) và tỷ lệ các loài thực vật có mạch đặc hữu cao thứ hai (25%) so với các vùng nhiệt đới của Trung Mỹ, Nam Mỹ và châu Phi cận Sahara. Hơn hai nghìn loài đã được phát hiện ở khu vực ASEAN trong hai thập kỷ qua.
Nỗ lực bảo vệ hệ sinh thái chung khu vực
Tuy nhiên, các hệ sinh thái rừng, hệ sinh thái biển trong khu vực Đông Nam Á đang chịu nhiều áp lực: khó kiểm soát, cân bằng khai thác và bảo tồn, các hoạt động của con người như nông nghiệp, áp lực dân số, biến đổi khí hậu… Theo ước tính, rừng ASEAN giảm 160.000 km², khoảng 8.000 km² mỗi năm, trong khi tốc độ mất rừng toàn cầu là 100.000 km²/năm (2015-2020).
Vườn quốc gia Lorentz là một trong các Vườn Di sản ASEAN, nằm tại phía tây của đảo New Guinea thuộc tỉnh Papua, Indonesia (Ảnh: The National Parks Association).
Nhằm bảo vệ đa dạng sinh học trong khu vực, các quốc gia ASEAN đã triển khai nhiều cơ chế và chương trình hợp tác với mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái đặc trưng, các loài động thực vật nguy cấp; thúc đẩy hợp tác các quốc gia trong việc quản lý, chia sẻ và phục hồi các khu vực sinh thái đồng thời phát triển bền vững thông qua giáo dục, du lịch và quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Một trong số đó là Chương trình Vườn Di sản ASEAN (AHP) được thành lập nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của các khu bảo tồn chọn lọc, hiện đã mở rộng với hơn 60 Vườn Di sản tại 11 quốc gia thành viên ASEAN. Đây là các khu bảo tồn có giá trị bảo tồn cao, bảo vệ toàn bộ quang phổ các hệ sinh thái đại diện của khu vực ASEAN.
Hiện nay, Trung tâm ASEAN về Đa dạng Sinh học đảm nhận vai trò là Ban Thư ký của Chương trình AHP và Ủy ban AHP, với các đại diện từ 11 quốc gia thành viên ASEAN tham gia làm thành viên.
Nhằm bảo vệ môi trường sống của chim nước, Công ước Ramsar về các vùng đất ngập nước với sự tham gia của các quốc gia ASEAN cung cấp khung cho các hành động quốc gia trong khu vực và hợp tác quốc tế nhằm bảo tồn và sử dụng bền vững các vùng đất ngập nước. Ngoài ra, Chương trình bảo tồn đất ngập nước và chim nước di cư (ASEAN Flyway Network) đã nâng cao hợp tác khu vực, tăng cường năng lực quản lý các vùng đất ngập nước, bảo vệ chim nước di cư và nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của các loài này.
Chim nước ở khu Ramsar Xuân Thủy (Ảnh: Vườn Quốc gia Xuân Thuỷ).
Nhờ các chương trình này, ASEAN đã bảo vệ được hàng chục khu vực quan trọng, nâng cao kiến thức và năng lực quản lý khu bảo tồn.
Các chương trình hợp tác, sáng kiến kết hợp nghiên cứu khoa học và giáo dục như ASEAN Youth Biodiversity Programme, Chương trình ASEAN Green Initiatives với mục tiêu trồng 10 triệu cây trong 10 năm nhằm phục hồi và bảo vệ hệ sinh thái đất liền… đã tạo ra mạng lưới chia sẻ kiến thức giữa các quốc gia thành viên, từ đó tăng cường khả năng phục hồi hệ sinh thái và bảo vệ các loài quý hiếm.
Bên cạnh đó, các quốc gia ASEAN thường xuyên tổ chức hội thảo, hội nghị, chương trình nhằm thúc đẩy hợp tác chiến lược về bảo vệ môi trường. Những sự kiện này tạo cơ hội để chia sẻ kiến thức khoa học, kinh nghiệm quản lý giữa các quốc gia và các thực hành tốt nhất trong bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý khu bảo tồn.
Việt Nam tích cực tham gia bảo vệ đa dạng sinh học khu vực
Là một trong những quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao trên thế giới nhưng cũng chịu tác động mạnh từ biến đổi khí hậu, Việt Nam đã và đang tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác môi trường ASEAN.
Việt Nam là một trong các quốc gia nằm trong điểm nóng sinh học Indo-Burma (Ảnh: Thành Đông).
Thông qua nhiều sáng kiến, chương trình hành động và hoạt động phối hợp khu vực, Việt Nam không chỉ góp phần bảo vệ môi trường trong nước mà còn đóng vai trò quan trọng trong nỗ lực gìn giữ hệ sinh thái chung của Đông Nam Á.
Việt Nam đã tích cực tham gia các cơ chế hợp tác môi trường của ASEAN như Hội nghị Bộ trưởng Môi trường ASEAN, Nhóm công tác ASEAN về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học, cũng như các chương trình thực hiện Kế hoạch chiến lược ASEAN về môi trường; thường xuyên phối hợp với các quốc gia thành viên trong hoạt động nghiên cứu, chia sẻ dữ liệu, xây dựng chính sách và nâng cao năng lực quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Bên cạnh đó, Việt Nam cũng tích cực hưởng ứng các sáng kiến của ASEAN về ứng phó biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế xanh và quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên. Các hoạt động hợp tác trong lĩnh vực giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng với nước biển dâng, phục hồi hệ sinh thái ven biển và thúc đẩy năng lượng sạch đang được triển khai ngày càng mạnh mẽ giữa Việt Nam và các quốc gia thành viên khác trong ASEAN.
Trong bối cảnh bảo vệ môi trường, bảo vệ hệ sinh thái chung đã trở thành vấn đề toàn cầu, hợp tác khu vực được xem là yếu tố then chốt để bảo vệ hệ sinh thái Đông Nam Á. Không chỉ tham gia cam kết, Việt Nam còn là một trong những quốc gia tích cực thúc đẩy các chương trình môi trường của ASEAN, tích cực tham gia vào các chương trình Vườn Di sản ASEAN và đăng cai tổ chức các hội nghị vì môi trường và hệ sinh thái trong khu vực.
Nhiều nhà khoa học, nhà hoạt động môi trường Việt Nam đã tham gia góp ý các chính sách, tham gia các hoạt động bảo tồn hệ sinh thái trong khu vực. Tại Việt Nam, GS.TSKH Đặng Huy Huỳnh là một trong 10 người đầu tiên được nhận danh hiệu Anh hùng đa dạng sinh học ASEAN. Đây là danh hiệu ghi nhận và tôn vinh những cá nhân đã có những đóng góp nổi bật trong việc bảo vệ thiên nhiên trong khu vực.
Việt Nam tham gia mạng lưới các Vườn Di sản ASEAN (ASEAN Heritage Parks) nhằm bảo vệ những khu vực có giá trị sinh thái đặc biệt của khu vực. Nhiều khu bảo tồn của Việt Nam đã được công nhận là Vườn Di sản ASEAN, góp phần thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu khoa học, bảo tồn các loài nguy cấp và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ thiên nhiên.
Các cán bộ kiểm lâm đang tuần tra Vườn quốc gia U Minh Thượng (Ảnh: Bảo Trân).
Theo Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, đến tháng 9/2025 Việt Nam có 15 Vườn Di sản ASEAN, gồm Hoàng Liên, Ba Bể, Vũ Quang, Bái Tử Long, Ngọc Linh, Chư Mom Ray, Kon Ka Kinh, U Minh Thượng, Bidoup - Núi Bà, Lò Gò - Xa Mát, Côn Đảo, Bạch Mã, Xuân Thủy, Đồng Nai và Pù Mát; đồng thời Việt Nam cũng là quốc gia có số lượng AHP nhiều nhất khu vực theo thống kê này.
