Bên trong Nhà tù Phú Lợi, nơi được mệnh danh là "địa ngục trần gian"

Nhà tù Phú Lợi, tọa lạc tại phường Phú Lợi, TPHCM, là một trong những di tích lịch sử cấp quốc gia, minh chứng cho giai đoạn chiến tranh khốc liệt và tinh thần bất khuất của dân tộc Việt Nam. Tồn tại từ năm 1957 đến 1964, nơi đây từng được mệnh danh là "địa ngục trần gian" dưới chế độ Mỹ - Diệm.

Trước khi trở thành trại giam, khu vực này từng là căn cứ của phát xít Nhật và thực dân Pháp. Đến giữa năm 1957, chính quyền Mỹ - Diệm đã cải tạo nơi đây thành "Trung tâm huấn chính Phú Lợi" để giam giữ, đàn áp các cán bộ, chiến sĩ cách mạng và những người yêu nước.

Trong suốt những năm hoạt động, Nhà tù Phú Lợi nổi tiếng với chế độ giam cầm hà khắc và các hình thức đàn áp dã man. Mục đích chính là triệt tiêu ý chí đấu tranh của những người yêu nước.

Một trong những hình thức tra tấn rùng rợn nhất là "lồng kẽm gai". Tù nhân bị nhốt trong lồng đan bằng kẽm gai, phơi nắng từ 5 đến 7 ngày trong tư thế khom lưng, không được mặc áo.

Bên cạnh đó, các hầm kỷ luật, phòng biệt giam (xà lim) với điều kiện ngột ngạt, thiếu thốn cùng chính sách lao động khổ sai, nội quy nghiêm ngặt và biện pháp kỷ luật khắc nghiệt đã bào mòn cả thể xác lẫn tinh thần tù nhân.

Khu trại giam được bao quanh bởi tường cao, nhiều lớp kẽm gai và hệ thống lô cốt canh gác dày đặc, với lô cốt trung tâm quan sát và các chòi gác nhỏ ở bốn góc.

Nhà tù Phú Lợi có tổng diện tích gần 8ha, bao gồm ba trại: Bạch Đằng, Chi Lăng và Đống Đa. Mỗi trại có hệ thống phòng giam được đánh dấu bằng các ký tự A, B, C, D, E, F, G, H và N. Bên trong phòng giam là những dãy sàn xi măng dài, nơi tù nhân phải nằm san sát, gối đầu lên nhau trong điều kiện ngột ngạt, thiếu thốn.

Một trong những sự kiện đau lòng nhất tại Nhà tù Phú Lợi là vụ đầu độc tù nhân vào cuối năm 1958. Chỉ trong ngày 1/12/1958, hơn 1.000 tù nhân đã tử vong, số còn lại nằm mê man bất tỉnh. Vụ việc này đã gây phẫn nộ mạnh mẽ trong dư luận trong và ngoài nước, bị nhiều tổ chức quốc tế lên án gay gắt.

Nhà tù Phú Lợi được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1980. Ngày nay, nằm trên đường Một Tháng Mười Hai (phường Phú Lợi), khu di tích này là điểm đến mang đậm dấu ấn lịch sử, thu hút nhiều du khách, học sinh, sinh viên và các đoàn tham quan.

Chiến tranh đã lùi xa, Nhà tù Phú Lợi không còn hoạt động từ năm 1964 và sau đó được chuyển thành tiểu khu quân sự cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng 30/4/1975.

Đến Nhà tù Phú Lợi, du khách không chỉ được "xem" mà còn có cảm giác như đang bước vào một không gian ký ức. Những dãy phòng giam lạnh lẽo, hàng rào kẽm gai và các lô cốt canh gác tạo nên bầu không khí trầm mặc, khiến nhiều người không khỏi lặng đi khi nghe thuyết minh về những năm tháng tù đày.

Khu di tích lịch sử Nhà tù Phú Lợi là "địa chỉ đỏ" mang ý nghĩa đặc biệt, nhắc nhớ một giai đoạn đau thương nhưng hào hùng của dân tộc, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần bất khuất cho thế hệ trẻ.

Vị trí nhà tù Phú Lợi, phường Phú Lợi, TPHCM (Đồ họa: Trịnh Nguyễn).