Từ những sáng kiến thiết kế đến tác động bền vững cho cộng đồng

Trong đời sống hiện nay, thiết kế bền vững ngày càng gắn chặt với những nhu cầu rất cụ thể của cộng đồng: từ nhà ở, vật liệu xây dựng đến cách sử dụng và tái tạo tài nguyên. Thay vì tìm kiếm những giải pháp phức tạp, nhiều sáng kiến lựa chọn bắt đầu từ vật liệu và nguồn lực sẵn có, kết hợp cùng bối cảnh địa phương, từng bước tạo ra tác động tích cực, lâu dài.

Ba sáng kiến được vinh danh trong hạng mục “Sáng kiến đột phá” của Giải thưởng Thiết kế Bền vững EU-Việt Nam cho thấy những cách tiếp cận như vậy, nơi thiết kế trở thành công cụ thực tiễn để kết nối tri thức khoa học, kinh nghiệm bản địa và sự tham gia của cộng đồng.

Dự án Phát triển gạch đất gia cố dạng nén - tự chèn xanh hướng để xây dựng nhà ở thân thiện với môi trường, sử dụng vật liệu và nhân lực địa phương, góp phần vào cam kết không phát thải ròng bằng 0 của Việt Nam.

Dự án “Phát triển gạch đất nén ổn định liên kết xanh (CSEB) cho nhà ở thân thiện với môi trường” được triển khai từ năm 2017, dựa trên nền tảng hợp tác nghiên cứu giữa các trường đại học tại Đức, Hà Lan, Bỉ cùng các đối tác Việt Nam, bao gồm Trường Đại học Xây dựng Hà Nội và Trường Đại học Phenikaa.

Thông qua hợp tác liên ngành và xuyên quốc gia, dự án hướng tới phát triển các giải pháp nhà ở bền vững, phù hợp với điều kiện khí hậu, vật liệu và bối cảnh địa phương.

Thay thế gạch nung truyền thống, gạch đất nén CSEB được sản xuất từ đất, rơm rạ và phụ phẩm nông nghiệp sẵn có, không cần đốt than. Cách làm này giúp giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và hạ chi phí xây dựng. Nhờ cấu trúc dễ thi công, sửa chữa, người dân có thể trực tiếp tham gia xây dựng nhà ở phù hợp với tập quán sinh hoạt, đặc biệt tại các khu vực nông thôn và miền núi.

Dự án cho thấy xây dựng bền vững có thể được hình thành từ những giải pháp giản dị, dựa trên sự kết hợp giữa khoa học, kiến trúc truyền thống và sự tham gia của cộng đồng.

“Chuyến đi của rơm” - Tái sinh rơm rạ thành vật liệu sáng tạo

Được phát triển từ năm 2022 bởi các nhà khoa học và sinh viên Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, “Chuyến đi của Rơm” bắt đầu từ mong muốn giải quyết tình trạng đốt rơm rạ gây lãng phí và ô nhiễm không khí. Dự án đã phát triển thành công quy trình sản xuất giấy và sản phẩm ứng dụng từ rơm trong điều kiện môi trường thông thường, tiêu tốn ít năng lượng và hóa chất.

Các sản phẩm từ rơm như giấy vẽ, túi giấy, hộp thực phẩm hay bộ kit (vật phẩm) giáo dục có độ bền cao, thẩm mỹ tự nhiên và khả năng phân hủy sinh học, hướng tới thay thế đồ nhựa dùng một lần. Hiện nay, túi rơm của dự án được thí điểm tại hơn 90 tiểu thương ở Huế, nhận về nhiều phản hồi tích cực.

Vượt ra ngoài sản phẩm, dự án xây dựng hệ sinh thái sinh kế xanh thông qua đào tạo nông dân, giáo dục học sinh và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo. “Chuyến đi” của rơm vì thế không kết thúc trên cánh đồng, mà tiếp tục lan tỏa trong đời sống, giáo dục và cộng đồng.

Biowraps - Biến phế phẩm nông nghiệp thành giải pháp vật liệu sinh học

BioWraps là dự án do Trịnh Công Qui, Lê Thị Hồng Thúy và Phùng Khánh Hà phát triển, bắt đầu nghiên cứu từ năm 2020 và triển khai thực tế từ đầu năm 2025. Dự án tận dụng vỏ cam sành - một phế phẩm nông nghiệp phổ biến tại Việt Nam, để chiết tách cellulose và sản xuất túi, màng sinh học có khả năng phân hủy hoàn toàn.

Các sản phẩm của BioWraps có độ bền, độ dẻo cao, chịu được điều kiện nhiệt độ thông thường, chống ẩm và bảo vệ sản phẩm hiệu quả trong quá trình sử dụng. Sau khi thải bỏ, bao bì có thể phân hủy hoàn toàn trong vòng tối đa 24 tháng, không để lại dư lượng gây hại.

Thông qua hợp tác với các doanh nghiệp trong và ngoài nước, BioWraps từng bước đưa vật liệu sinh học vào ứng dụng thực tiễn, hướng tới thay thế nhựa dùng một lần trong tiêu dùng hằng ngày. Cách tiếp cận này không chỉ mang lại giải pháp kỹ thuật khả thi, mà còn mở ra hướng đi mới cho việc gia tăng giá trị phế phẩm nông nghiệp và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Các dự án được vinh danh tại Giải thưởng Thiết kế Bền vững EU-Việt Nam cho thấy những sáng kiến thiết kế, khi được phát triển từ nhu cầu thực tế và đặt cộng đồng làm trung tâm, có thể trở thành phương tiện giúp cải thiện chất lượng sống, mở rộng sinh kế và sử dụng tài nguyên một cách có trách nhiệm hơn.

Từ những sáng kiến như vậy, một tương lai bền vững cho cộng đồng được hình thành không phải bằng những bước đi đột ngột, mà bằng các thay đổi vừa phải, phù hợp và có khả năng lan tỏa theo thời gian.