Người đàn ông dành cả đời viết sách để giữ lại văn hóa Thái

Sầm Văn Bình (SN 1962), quê bản Yên Luốm, xã Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An, cái tên quen thuộc với nhiều người như một thầy giáo dạy chữ Thái, một nhà nghiên cứu ngôn ngữ. Tuy nhiên, ít ai biết rằng, ông chính là người đang dồn tâm huyết để đưa "chữ Thái Nghệ An" tiến gần hơn đến danh hiệu di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Là người dân tộc Thái, ông lớn lên trong một gia đình có truyền thống hiếu học, từng đỗ Trường Đại học Hàng hải Việt Nam.

Sau khi tốt nghiệp, không tìm được việc làm, ông trở về quê hương. Từ đó, hành trình trở về với cội nguồn văn hóa dân tộc mình được mở ra.

“Khi học phổ thông, tôi học tiếng Trung, vào đại học học tiếng Nga, sau này tôi học thêm tiếng Anh và tiếng Đức. Thế nhưng, tôi vẫn chưa hiểu hết tiếng Thái của dân tộc mình. Càng trở về, tôi càng thấy mình thiếu hiểu biết về phong tục, tập quán, văn hóa của cha ông”, ông Bình chia sẻ.

Chính sự trăn trở đó đã thôi thúc ông miệt mài dấn thân vào nghiên cứu, sưu tầm văn hóa Thái. Ông lặn lội khắp bản làng, tìm đến những người già để học hỏi, ghi chép. 

Những lớp học chữ Thái hệ Lai - Tay và các cuốn giáo trình do ông biên soạn không chỉ truyền dạy chữ viết, mà còn khơi dậy lòng tự hào, ý thức giữ gìn văn hóa trong cộng đồng.

Một phần quan trọng trong hành trình của ông là nghiên cứu văn học dân gian Thái. Dù không được đào tạo chuyên ngành văn học, nhưng với vốn hiểu biết phong phú về tiếng Thái cổ, ông đã có những đóng góp đáng kể.

Hai công trình tiêu biểu là “Xử Thôn” và “Lai Khủn Chưởng”, biên soạn cùng nhà nghiên cứu Quán Vi Miên, được đánh giá là mốc son quan trọng. Trong đó, ông giữ vai trò then chốt ở phần hiệu đính và bổ sung vốn từ cổ.

“Văn hóa và văn học dân gian là kho tri thức sống, in đậm trong đời sống người Thái, từ câu hát ru, bài cúng, lời chúc Tết cho tới nghi lễ. Tôi muốn phục dựng một cách chuẩn mực nhất”, ông chia sẻ.

Không chỉ nghiên cứu lý thuyết, ông còn đưa phong tục tập quán vào thực hành trong chính đời sống dòng họ. Là trưởng họ, người gánh vác nhiều nghi lễ truyền thống, ông nhận thấy việc hiểu đúng, làm đúng không chỉ thể hiện sự tôn kính tổ tiên mà còn là cách gìn giữ cốt cách dân tộc.

“Ngày nay nhiều phong tục bị giản lược, mất ý nghĩa ban đầu. Ví dụ trong tang lễ, xưa bà con mang gà, rượu đến cúng, nay chỉ đưa phong bì. Như vậy chỉ giúp người sống, mà quên đi tiễn biệt người đã khuất. Nghiên cứu văn hóa là để ứng xử sao cho hợp tình, hợp lý, vừa đúng truyền thống, vừa không lạc hậu”, ông thẳng thắn nói.

Năm 2018, ông cho ra mắt bộ Từ điển Thái - Việt (tiếng Thái Nghệ An) hơn 800 trang, tổng hợp hàng nghìn mục từ, trong đó nhiều từ cổ, từ địa phương được giải thích cặn kẽ. Đây không chỉ là một công trình ngôn ngữ, mà còn là kho tư liệu văn hóa sống động, góp phần lan tỏa bản sắc dân tộc.

Năm 2023, ông tiếp tục xuất bản 12 tập “Lời ai điếu của thầy mo”, tập hợp những bài cúng tiễn hồn người mất, được trình bày theo ba phần: phiên âm tiếng Thái, dịch nghĩa và chữ Thái hệ Lai - Tay.

Bộ sách mang lại giá trị phổ thông, đồng thời góp phần quan trọng trong việc bảo tồn chữ viết Thái. Ngoài ra, ông đang hoàn thành để xuất bản 18 tập sách cúng làm vía cho người sống.

Trải qua hơn 30 năm miệt mài, giờ đây cái tên Sầm Văn Bình được nhiều người gọi bằng sự kính trọng: “Nhà Thái học” của Nghệ An. Ông không làm nghiên cứu vì danh tiếng, không chạy theo học hàm, học vị, mà tất cả xuất phát từ tình yêu với dân tộc, mong muốn cộng đồng người Thái biết rõ, hiểu đúng và giữ gìn các giá trị văn hóa trong đời sống hôm nay.