Chuyện về người vợ và 6 con có tên đặc biệt của nhà tình báo Phạm Ngọc Thảo

Đại tá Phạm Ngọc Thảo đã trở thành biểu tượng của lực lượng tình báo cách mạng Việt Nam với cuộc đời được ví như "cuốn tiểu thuyết" phong phú, vĩ đại: Một mình thâm nhập hàng ngũ đối phương, trụ vững giữa "biển giáo, rừng gươm" cho đến khi hy sinh.

Tuy nhiên, thế giới nội tâm riêng của ông còn nhiều ẩn khuất.

Trong quá trình tìm hiểu về cuộc đời ông, phóng viên Dân trí đã liên hệ được người thân và tiếp cận những lá thư ông Phạm Ngọc Thảo gửi gia đình bên vợ trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Một số câu chuyện riêng về cuộc đời ông Phạm Ngọc Thảo cũng lần đầu được gia đình hé lộ với phóng viên.

Từ đây, chân dung vị anh hùng hiện lên gần gũi hơn - người đàn ông chân thành, có phần rụt rè trước người mình yêu; từng sống quãng đời hạnh phúc khi có bạn đời cũng là người đồng chí để sẻ chia lý tưởng phụng sự nhân dân, trăn trở về vận mệnh dân tộc.

Lời thương của nhà tình báo trong lá thư tay 77 năm trước

Trong cuộc hẹn với phóng viên Dân trí, ông Lê Minh Hiền mang theo một tập tư liệu gồm những lá thư, bức ảnh về Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân, Đại tá tình báo Phạm Ngọc Thảo. Ông Hiền là con trai bà Phạm Thị Huân - em gái bà Phạm Thị Nhiệm, vợ Đại tá Phạm Ngọc Thảo.

Dù chưa từng gặp người bác, qua lời kể của mẹ và các thành viên trong gia đình, ông Hiền luôn dành cho Đại tá Phạm Ngọc Thảo sự kính trọng và niềm tự hào sâu sắc.

Theo gia đình, những lá thư này được ông Thảo viết trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, khi ông giữ cương vị Trưởng phòng Mật vụ Ban Quân sự Nam Bộ - tổ chức tình báo đầu tiên của cách mạng ở Nam Bộ. Đặc biệt, thư được ông Nguyễn Đăng, người cùng hoạt động với ông Thảo (Trưởng phòng tham mưu Quân khu 7), trực tiếp chuyển tới gia đình bà Nhiệm.

"Sau này, khi bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ và thực hiện những nhiệm vụ đặc biệt, bác Thảo hầu như không còn liên lạc trực tiếp với gia đình tôi bằng thư tay. Những lá thư bác gửi trong giai đoạn 1949-1954 được mẹ tôi trân trọng gìn giữ, cố gắng bảo quản suốt nhiều thập niên", ông Hiền kể.

Bà Phạm Thị Nhiệm quê ở Nghệ An, hơn ông Phạm Ngọc Thảo 3 tuổi.

Mối duyên giữa hai người bắt đầu từ sự kết nối của Giáo sư Phạm Thiều - anh trai bà Nhiệm, một trí thức yêu nước, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong Ủy ban Kháng chiến Hành chính Nam Bộ.

Giáo sư Phạm Thiều vốn thân thiết với luật sư Phạm Ngọc Thuần - anh trai ông Thảo - nên có dịp quen biết và quý mến người thanh niên này.

Bà Nhiệm từng học trường Pétrus Ký, sau đó dạy Pháp văn. Khi kháng chiến chống Pháp bùng nổ, bà tham gia hoạt động cách mạng, công tác tại cơ quan Phụ nữ Nam Bộ. Được anh trai vun vén, gán ghép, bà Nhiệm và ông Thảo thân thiết nhau từ lúc nào không hay. 

Gia đình chia sẻ, ông Phạm Ngọc Thảo trong công việc xông xáo, quyết đoán; nhưng thường ngượng ngùng, rụt rè trước bà Nhiệm. Ông yêu mến bà Nhiệm từ lâu nhưng không dám thổ lộ. Khi rảnh rỗi, ông Thảo thường tìm lý do đến cơ quan Phụ nữ Nam Bộ mượn sách của người thương.

Mỗi lần có dịp đi công tác chung, ông đưa xuồng đến rủ bà Nhiệm cùng đi.

Trên những dòng kênh giữa vùng kháng chiến, hai người trò chuyện về văn chương Pháp, về những đại thi hào Balzac, Daudet, Lamartine và tư tưởng nghệ thuật mà họ cùng quan tâm. Có lần chèo xuồng đường xa, trời nắng, hai người dừng lại dưới một bụi dừa nước. Mệt mỏi, ông Thảo thiếp đi. Khi tỉnh giấc, ông thấy bà Nhiệm vẫn ngồi bên, dùng chiếc nón quạt cho mình. Bị phát hiện, bà bật cười, úp chiếc nón lên người ông rồi giục tiếp tục lên đường kẻo trời tối.

Ngày 27/1/1949, Đại tá Phạm Ngọc Thảo viết thư gửi bà Phạm Thị Nhiệm nhân dịp đón Tết nguyên đán. Khi ấy, hai người chưa kết hôn; ông Thảo vẫn xưng "tôi", gọi bà Nhiệm là "chị", ngôn từ chừng mực, giản dị nhưng chan chứa niềm thương nhớ.

Đặc biệt, lá thư còn thể hiện sự đồng điệu giữa hai người trong quan niệm sống. Ông viết: "Có gì bằng một sự hy sinh tuyệt đối cho dân tộc, cho nhân loại".

Tình cảm riêng không tách rời lý tưởng dành cho đất nước mà hai người cùng theo đuổi. Bà Nhiệm là người đồng chí mà ông tin tưởng, sẻ chia những suy tư về cuộc đời, trách nhiệm với nhân dân.

Những lá thư tay ông Thảo gửi bà Nhiệm đầu năm 1949 (Ảnh: Nguyễn Hà Nam).

Gần hai tháng sau, trong lá thư đề ngày 24/3/1949, tình cảm của ông Phạm Ngọc Thảo dành cho bà Nhiệm được bộc lộ trực tiếp hơn. Ông chuyển sang cách xưng hô "tôi - Nhiệm", nhiều lần gọi tên bà và cảm ơn vì đã “giúp cho tinh thần tôi nhiều lắm”.

"Xin Nhiệm giải thích cho tôi tại sao tôi nhớ Nhiệm quá như vậy", ông Thảo bày tỏ trong thư. Ông cũng tha thiết muốn biết sau lần gặp gỡ, bà Nhiệm có những suy nghĩ, cảm tưởng và dự định gì về "chúng ta", rồi khép lại lá thư bằng lời đầy trìu mến: "Thân mến hôn Nhiệm".

Một lá thư khác gửi ngày 28/3/1949 đến Giáo sư Phạm Thiều, ông Phạm Ngọc Thảo bày tỏ những suy nghĩ chân thành về bà Nhiệm: "Tôi thấy trong người Nhiệm là cả một thế giới tốt đẹp. Bao nhiêu sự thành thật và trong sạch trong tâm hồn của một chiến sĩ cách mạng".

Từ sự đồng điệu về lý tưởng đến những rung động gửi gắm qua từng lá thư, tình yêu giữa Phạm Ngọc Thảo và Phạm Thị Nhiệm cứ thế nảy nở tự nhiên, tiếp thêm cho họ niềm vui sống và nhiệt huyết trong cuộc chiến đấu.

Tháng 6/1949, hai người nên duyên vợ chồng bằng đám cưới giản dị giữa chiến khu.

Chạy trốn vòng vây quân Pháp sau ngày cưới

Đám cưới của Đại tá Phạm Ngọc Thảo diễn ra ngày 1/6/1949 tại xã Mỹ Quý, huyện Đồng Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp. Hôn lễ được cơ quan Phụ nữ Nam Bộ đứng ra tổ chức trong điều kiện đơn sơ nhưng chu đáo.

Cô dâu và chú rể mặc áo bà ba đen, cổ quấn khăn rằn. Đại diện nhà trai có luật sư Phạm Ngọc Thuần; phía nhà gái có Giáo sư Phạm Thiều. Đồng chí Lê Duẩn, khi ấy là Bí thư Xứ ủy Nam Bộ, đến vào chiều tối, bắt tay chúc mừng đôi vợ chồng trẻ rồi vội rời đi vì có công việc đột xuất. 

Sáng sớm hôm sau, khi cô dâu chú rể vẫn còn mơ màng chưa tỉnh giấc thì nghe tiếng kẻng báo động đột ngột vang lên. Quân Pháp huy động lực lượng nhảy dù xuống khu vực lân cận, thực hiện kế hoạch bao vây, đánh phá các cơ quan đầu não kháng chiến ở vùng Đồng Tháp Mười.

Tình thế nguy cấp, khách dự lễ cưới, bà con thôn xóm nháo nhào tìm nơi ẩn nấp. Ông Thảo khoác túi tài liệu vào người, nắm tay vợ chạy trốn. Hai người tìm được một chiếc xuồng, cùng chèo đi giữa tiếng súng và tiếng máy bay quần đảo trên đầu.

Chiếc xuồng đi chưa được bao xa thì trúng đạn, vỡ một mảng lớn rồi chìm xuống. Ông Thảo ôm lấy vợ, dìu bà Nhiệm vào bờ, sau đó cùng lẩn sâu vào một đám dừa nước. Ông moi đất dưới chân thành một hố sâu, kéo những tàu lá che kín tạo thành chỗ ẩn nấp suốt nhiều tiếng đồng hồ.

Đến chiều, cả hai vừa đói vừa kiệt sức. Ông Thảo lần tìm được một quày dừa nước, cạy phần cơm trắng bên trong đưa cho vợ ăn và uống chút nước để cầm hơi. Quần áo ướt sũng, bà Nhiệm dần lả đi. Ông kê vai cho vợ tựa, ôm bà vào lòng giữ ấm, động viên bà cố gắng chờ thời cơ thoát khỏi vòng vây.

Đám cưới của Đại tá Phạm Ngọc Thảo trở thành một ký ức đặc biệt trong gia đình. Sau này, người con đầu lòng của vợ chồng ông Thảo được đặt tên là Phạm Ngọc Mỹ Quý - cái tên gợi nhắc địa danh nơi cha mẹ tổ chức đám cưới và cuộc "chạy giặc" thoát khỏi vòng vây của địch.

Trong một bức thư viết năm 1950 gửi bà Nhiệm, niềm hạnh phúc lần đầu làm cha của ông Thảo được gửi gắm: "Kỳ này trở ra chiến trường, tôi mang theo một sự mới mẻ trong lòng và sẽ ráng làm tròn nhiệm vụ để mau trở về hôn mẹ và con".

Nỗi nhớ gia đình luôn theo ông Thảo trên những chặng đường chiến đấu, tiếp thêm sức mạnh cho ông nuôi dưỡng lý tưởng sống, khát vọng cống hiến cho độc lập, tự do. Trong lá thư ngày 27/4/1952 gửi bà Nhiệm, ông kể về một trận đánh giáp lá cà. Khi đạn dược cạn dần, bộ đội phải dùng cả dao găm và báng súng để tiếp tục chiến đấu. Ông cũng bày tỏ nỗi đau buồn, thương tiếc khi phải làm lễ truy điệu những người bạn, người đồng đội vừa nằm xuống.

Qua những lá thư, hình ảnh người chồng, người cha giàu tình cảm hiện lên giữa thời kỳ chiến tranh khốc liệt. Với Đại tá Phạm Ngọc Thảo, nỗi mong mỏi được trở về bên vợ con luôn song hành cùng ý thức phải hoàn thành trách nhiệm với đồng đội và đất nước.

Những người con "Trung Kiên, Chiến Thắng, Vinh Quang" của vợ chồng cách mạng

Vợ chồng Đại tá Phạm Ngọc Thảo có 6 người con, gồm 3 trai, 3 gái: Mỹ Quý, Trung Kiên, Minh Phong, Chiến Thắng, Vinh Quang, Hồng Hoa. Trong hồi ức của gia đình, nhà tình báo là người cha điềm đạm, chưa bao giờ quát mắng hay dùng roi vọt với các con.

Mỗi buổi trưa, ông thường giao cho con gái đầu lòng Mỹ Quý đọc hai hồi trong Thủy Hử để các em cùng nghe. 

Trong gia đình, bà Nhiệm là người nghiêm khắc hơn. Những năm chồng thường xuyên vắng nhà, một tay bà lo toan cuộc sống và chăm sóc các con. Với bà, ông Phạm Ngọc Thảo là người trung thực, giàu tình cảm và hào sảng. Ông có những sở thích rất đỗi bình dị, mỗi dịp về nhà thường muốn được ăn cơm cùng cá rô kho tộ.

Từ người đồng chí cùng chia sẻ lý tưởng, bà Nhiệm dần trở thành hậu phương thầm lặng, tiếp thêm động lực cho chồng giữa muôn vàn khó khăn. Ông bà đặt tên các con trai là Trung Kiên, Chiến Thắng, Vinh Quang cũng là cách thể hiện niềm tin, lý tưởng dành cho cách mạng.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, nhiều cán bộ Việt Minh tập kết ra Bắc. Ông Phạm Ngọc Thảo thuộc trường hợp đặc biệt, được đồng chí Lê Duẩn giao nhiệm vụ thâm nhập vào hàng ngũ địch.

Giữa lúc chính quyền Sài Gòn truy bắt nhiều người từng tham gia Việt Minh, gia đình ông Thảo rơi vào cảnh chật vật; có thời điểm vợ chồng ông phải trở về quê trú ẩn để tránh sự truy lùng.

Năm 1956, ông đưa vợ con lên Sài Gòn sinh sống. Sau một thời gian làm việc tại Ngân hàng Quốc gia, ông được chuyển sang ngạch quân sự với cấp bậc đại úy, từng bước tạo được sự tin cậy của anh em Ngô Đình Diệm - Ngô Đình Nhu.

Từ đây, ông Thảo bắt đầu hành trình hoạt động giữa lòng đối phương dưới một vỏ bọc mà ngay cả vợ con cũng không thể biết hết những hiểm nguy phía sau.

Càng tiến sâu vào bộ máy chính quyền Sài Gòn, ông càng đối mặt với nguy cơ bại lộ. Khoảng năm 1960, nhận thấy những lời đồn đoán về Phạm Ngọc Thảo tại Bến Tre ngày một lan rộng, hai vợ chồng bàn bạc và thống nhất để bà Nhiệm tìm cách liên lạc với tổ chức.

Bà Nhiệm đến Củ Chi tìm gặp ông Võ Văn Kiệt, khi ấy là cán bộ lãnh đạo Xứ ủy Nam Bộ. Cuộc gặp kéo dài hơn một giờ. Biết chồng "có thể bị lộ", bà Nhiệm đề nghị tổ chức tăng cường phối hợp để bảo vệ vỏ bọc và tạo điều kiện cho chồng tiếp tục nhiệm vụ.

Giữa cuộc đấu trí căng thẳng của chính trường miền Nam nhiều biến động, bà Nhiệm vừa là người vợ lo lắng cho sự an nguy của chồng, vừa là người đồng chí hiểu rằng công việc ông đang thực hiện không cho phép họ sống một cuộc đời bình thường.

Năm 1963, phía Mỹ mời bà Nhiệm sang Mỹ dạy tiếng Việt cho các sĩ quan. Ông Phạm Ngọc Thảo và tổ chức nhận định đây cũng có thể là cách đối phương giữ vợ con ông làm con tin, thăm dò lòng trung thành của ông. Trước lựa chọn đầy thử thách, bà Nhiệm chấp nhận đưa các con sang Mỹ. Ông Thảo cũng được cử làm tùy viên báo chí và quân sự của sứ quán Việt Nam Cộng Hòa tại Mỹ.

Đầu năm 1965, sau khi thu xếp cho vợ con ổn định cuộc sống, Phạm Ngọc Thảo từ Mỹ trở về Sài Gòn, chuẩn bị cho kế hoạch đảo chính. Không ai ngờ đó là lần cuối cùng bà Nhiệm và các con được gặp ông.

Giặt quần áo thuê, giao báo; nuôi 6 con nên người nơi đất khách

Sau khi Đại tá Phạm Ngọc Thảo bị sát hại năm 1965, bà Nhiệm và 6 người con bước vào một giai đoạn đầy khó khăn nơi đất khách.

Ông Phạm Trung Kiên (SN 1952), người con thứ hai của Đại tá Phạm Ngọc Thảo, kể rằng gia đình khi ấy đứng trước nguy cơ bị buộc trục xuất khỏi Mỹ. Bà Nhiệm phải đưa các con chuyển đến sống tại một thành phố xa xôi.

Không còn chồng bên cạnh, bà Nhiệm một mình gánh vác gia đình. Bà dạy tiếng Việt để kiếm sống, có thời gian phải nhận giặt quần áo thuê và đi giao báo. Con gái cả Mỹ Quý khi ấy vừa bước vào đại học cũng sớm đi làm, góp thêm thu nhập để cùng mẹ chăm lo cho các em.

Những đứa trẻ lớn lên giữa khó khăn và cả khoảng trống về người cha. Bà Mỹ Quý và ông Trung Kiên được mẹ kể nhiều hơn về ông Thảo, trong khi những người con còn lại biết rất ít. Trong đời sống thường ngày, câu chuyện về người cha hầu như không được nhắc tới.

Theo ông Lê Minh Hiền, bà Nhiệm sống rất kín đáo tại Mỹ, luôn thận trọng vì lo ngại một số thành phần cực đoan để ý. 

Mãi đến khi trưởng thành, qua sách báo và những thông tin dần được công bố, các con bà Nhiệm mới hiểu thêm về cuộc đời và nhiệm vụ của Đại tá Phạm Ngọc Thảo. Người đàn ông điềm đạm, chưa từng quát mắng họ trong ký ức chính là một nhà tình báo đã chấp nhận dấn thân vào nơi nguy hiểm nhất.

Khi thân phận của AHLLVTND Phạm Ngọc Thảo được công khai, những lo ngại từng đè nặng lên bà Nhiệm và các con cũng dần được giải tỏa. Gia đình không bị xa lánh như từng lo sợ, trái lại còn nhận được sự cảm phục và sẻ chia từ nhiều người.

Năm 1981, bà Nhiệm lần đầu trở về Việt Nam kể từ ngày sang Mỹ.

Bà đến thăm mộ chồng và gặp lại anh em ruột trong gia đình. Suốt những năm xa quê, bà vẫn thi thoảng gửi thư cùng những món quà nhỏ về cho họ hàng. Khi là quần áo, lúc là đồ dùng y tế, vài cây bút... Tất cả đều giản dị nhưng chứa đựng tình cảm của người phụ nữ sống cách quê nhà nửa vòng trái đất.

Trong lá thư gửi gia đình ở Việt Nam năm 1990, bà Nhiệm cho biết đã nghỉ hưu, cuộc sống tài chính vẫn eo hẹp. Niềm an ủi lớn nhất của bà là các con đều trưởng thành, được nuôi dạy nên người, biết yêu thương, luôn tỏ lòng hiếu thảo và đỡ đần mẹ.

Ông Hiền còn kể một chi tiết đặc biệt. Trong lần xem bức ảnh chụp tại đám cưới con gái bà Nhiệm, ông để ý phía sau là phòng của bà, trên tường vẫn treo ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Chi tiết nhỏ ấy phần nào cho thấy bà luôn âm thầm gìn giữ niềm tin và lý tưởng đã cùng chồng theo đuổi từ những năm tháng kháng chiến.

Bà Phạm Thị Nhiệm qua đời năm 2010. Trong sáu người con của bà và Đại tá Phạm Ngọc Thảo, ông Phạm Chiến Thắng cũng đã qua đời. Những người con còn lại hiện sinh sống tại Mỹ, có cuộc sống ổn định, thành đạt.