Làng xã xưa và nay

Tết ở nông thôn đậm đà hương vị hơn thành phố, bởi vì làng quê mới là nơi ấp ủ, lưu giữ những nếp sống ngàn đời của cha ông ta. Làng có vị trí, vai trò, có sức mạnh bảo tồn những giá trị truyền thống trước sức mạnh của ngoại xâm...

 

Làng xã xưa và nay.docx.jpeg

 Cổng vào làng cổ Đường Lâm, Hà Nội. (Ảnh:hanoimoi.com.vn)

Vì sao làng xã cổ truyền có sức mạnh như vậy? Làng là một đơn vị tụ cư truyền thống của người nông dân Việt ở nông thôn, có địa vực, cơ sở hạ tầng, cơ cấu tổ chức, phong tục, tập quán, tâm lý, quan niệm, tính cách và cả “hương âm”, "thổ ngữ" tức "giọng làng" riêng, hoàn chỉnh và tương đối ổn định trong quá trình lịch sử. Đặc biệt, để duy trì trật tự, nền nếp, mỗi làng đều có hương ước, được coi như bộ luật của làng.

Hương ước là lệ làng được văn bản hóa, quy định chặt chẽ về cơ cấu tổ chức; yêu cầu công khai, minh bạch về bầu bán, bãi miễn các chức vị trong làng; phân bổ thuế, phân chia ruộng đất công; về tuần phòng; về lễ nghi, tín ngưỡng; về lệ hôn thú, tang ma; về tương trợ, cứu tế; về khai sinh, khai tử, học hành và xử phạt vi phạm… Có thể nói mọi quan hệ trong làng xã đều được quy định trong hương ước. Hương ước do chính dân làng soạn thảo, nên rất phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của địa phương; hằng năm hương ước đều được tuyên đọc một lần tại đình làng, để ai cũng nhớ, cũng thuộc và những điều khoản không còn phù hợp cũng thường được sửa đổi.

Đặc điểm của làng xã cổ truyền là tự trị, tự quản. Nhà nước chỉ can thiệp vào làng xã trong việc thu thuế, bắt lính; xử lý những vụ án hình sự, hay những vụ tranh chấp dân sự làng không hòa giải được; can thiệp khi có dịch bệnh lớn…còn lại thuộc quyền tự trị, tự quản của các làng xã.

Cơ cấu tổ chức làng xã xưa đơn giản nhưng chặt chẽ, hệ thống tổ chức gồm Hội đồng hương chính và Lý trưởng do dân làng tự bầu, Nhà nước phê chuẩn, nếu vị chức sắc nào thực hiện trách nhiệm kém cỏi hay có sai phạm, dân làng sẽ bầu người khác thay thế. Làng có đội ngũ tuần phiên, có trách nhiệm bảo vệ an ninh, trật tự trong làng và ngoài đồng. Hầu hết hương ước các làng đều quy định, nếu tuần phiên lơ là để trộm đục tường, khoét vách ăn trộm hay gặt trộm lúa ngoài đồng, tuần phiên bị phạt và đền cho gia đình mất trộm 100% số tài sản thiệt hại.

Hương ước nhiều làng quy định, khi họp Hội đồng ở đình làng, dân làng có quyền đến dự, ai có điều gì thắc mắc có quyền chất vấn, Hội đồng có trách nhiệm giải trình rõ ràng. Tuy nhiên, hương ước cũng quy định người chất vấn phải có thái độ đúng mực, ai say rượu nói càn có thể bị phạt.

Có hương ước còn quy định, ai mất gà, mất buồng cau, buồng chuối mà đi chửi rong trong làng, làm “mất phong thể của làng” thì bị xử phạt. Nói về xử phạt, điều đặc biệt là ai vi phạm cũng bị phạt, nhưng những người dân thường bị phạt nhẹ, còn những người có chức sắc, có chữ nghĩa thì bị phạt nặng hơn nhiều lần.

Do tính chất tự trị, tự quản cao như thế nên người ta đánh giá làng xã cổ truyền Việt Nam “như một nước cộng hòa thu nhỏ”, với những thiết chế  chặt chẽ, những quy định bảo đảm “dân chủ làng xã” và cố kết cộng đồng rất cao.

Điều đáng quan tâm nữa là nhìn chung dân trí trước đây còn thấp, đại đa số không biết chữ nhưng “nếp sống văn hóa lại khá cao”, những người có chữ nghĩa trong làng rất được tin cậy và tôn trọng. Người có chữ nghĩa tham gia Hội đồng, được bầu làm chức dịch… Và cũng vì thế mà người dân rất hiếu học, mong con cháu được học hành, đỗ đạt thành tài.

Những giá trị đó khiến làng xã xưa bình yên, vững vàng trước các yếu tố ngoại lai suốt quá trình dựng nước và giữ nước. 

Làng xã xưa và nay.docx.jpeg

Trẻ em xã Hải Đông, huyện Hải Hậu ( Nam Định) vui chơi trên con đường quê. (Ảnh: Công Luật)

Ngày nay, làng xã cổ truyền đã thay đổi, không còn bao bọc khép kín trong lũy tre làng mà là một đơn vị dân cư mở, mỗi xã là một đơn vị hành chính cấp nhỏ nhất trong hệ thống hành chính bốn cấp hiện nay. Đây là điều kiện để các làng xã phát triển, nhất là phát triển kinh tế hàng hóa, mở rộng làng nghề hay nông nghiệp sạch… để nâng cao đời sống nhân dân.

Tuy nhiên, với sự phát triển của kinh tế thị trường hiện nay, bên cạnh những thành tựu to lớn là những mặt tiêu cực tác động đến nông dân, nông thôn rất khốc liệt. Có nhận định cho rằng tình hình chuyển đổi đất nông nghiệp sang công nghiệp là một bước ngoặt mới chưa từng có, đã làm biến dạng không ít làng xã cổ truyền, biến nhiều nông dân thành thị dân, nhiều người hoàn toàn không có tư liệu sản xuất và tay nghề bị lạc lõng trước thời cuộc, khiến họ phải ra đô thị, chợ biên giới, xuất khẩu lao động, kết hôn với người nước ngoài, hay phá hủy chính môi trường sống của mình để kiếm ăn. Có ý kiến cho rằng những tiêu cực của cơ chế thị trường khiến người nông dân lao vào cuộc tranh đoạt, dẫn đến sự suy thoái đạo đức văn hóa nông thôn ở mức độ trầm trọng, hiện tượng lấn chiếm đất công, tranh chấp từ đường không còn là chuyện hiếm.

Trong công cuộc đổi mới hiện nay, làng xã phải tháo gỡ những nếp cũ đã lỗi thời, không còn phù hợp của làng xã truyền thống như co cụm, khép kín “Trống làng nào làng ấy đánh, Thánh làng nào làng ấy thờ” hay chỉ trong lệ làng, coi thường pháp luật kiểu “Phép vua thua lệ làng”… nhưng cũng đồng thời phải bảo lưu được những giá trị quý báu của văn hóa làng xã như ý thức trách nhiệm cao với cộng đồng; tôn trọng trật tự, kỷ cương; tinh thần tương thân, tương ái, đùm bọc “tắt lửa tối đèn có nhau”… là một bài toán khó, nhưng không thể không tìm ra giải pháp.

Chúng ta xây dựng nền văn hóa Việt Nam “tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, trong đó bản sắc dân tộc phải chăng một phần quan trọng nằm ở văn minh làng xã cổ truyền. Những giá trị mang tính bản sắc ấy ở nông thôn đang đứng trước những thách thức rất lớn.

Để giải quyết vấn đề vừa mang tính cấp bách, vừa mang tính lâu dài này, Nhà nước cần có những giải pháp vĩ mô, nhưng vai trò rất quan trọng của mỗi cộng đồng dân cư, làng xã, dòng họ và mỗi cá nhân phải được phát huy, khơi lại những giá trị truyền thống trong trẻo, nâng cao lòng tự hào về truyền thống để thích nghi với xã hội hiện đại mà không mất gốc, mất đi bản sắc văn hóa Việt được đúc kết qua ngàn năm lịch sử đáng tự hào của tổ tiên ta./.

Theo Thái Vũ

Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam

Tag :
MỚI NHẤT
Cần “những người khổng lồ”
Cần “những người khổng lồ”

“Con kiến đi 1.000 bước, nghĩa là tốc độ 1.000% thì cũng chỉ bằng con ngựa nửa bước... Đã tới lúc Việt Nam phải "biến hình", không phải đi bước chân của những chú kiến”. Và muốn như vậy, phải tạo ra “những người khổng lồ”- ngoặc kép là từ dùng của  nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế VN, tiến sĩ  Trần Đình Thiên.

Thứ ba, 19/02/2019 - 04:00

"Bài ca xây dựng nông thôn mới" - Một bài hát hay
"Bài ca xây dựng nông thôn mới" - Một bài hát hay

(Dân trí) - “Bài ca xây dựng nông thôn mới” không chỉ là ca khúc dành cho làng quê Yên Sở của nhạc sĩ Ngọc Khuê, mà đã trở thành lời ca cho bất cứ làng quê nào đang trên đà xây dựng nông thôn mới. Mong muốn qua ca khúc để “làm cho người nông dân yêu thiết tha quê hương mình” của nhạc sĩ Ngọc Khuê, bài hát lan toả rộng rãi, chắc chắn sẽ được nhiều người đón nhận. Bài hát sẽ có sức sống lâu bền như “Mùa xuân làng lúa làng hoa” của ông đã từng viết về những miền quê Việt Nam.

Thứ hai, 18/02/2019 - 04:00

Vì sao con tôi xuống tóc đi tu
Vì sao con tôi xuống tóc đi tu

(Dân trí) - Con trai tôi út của tôi quyết định đi tu thì quả là một chuyện lạ đối với cả gia đình. bởi lẽ nó còn quá trẻ, cuộc sống đâu có gì bất đắc chí, lại đang chuẩn bị thi vào đại học, lẽ nào bỗng có tư tưởng lánh đời, không tham gia hoạt động xã hội, đi ở ẩn, xuất thế tu hành?!

Chủ nhật, 17/02/2019 - 08:38

Nâng cao văn hóa ứng xử trong lễ chùa đầu năm
Nâng cao văn hóa ứng xử trong lễ chùa đầu năm

Lễ chùa đầu năm mới là một nét đẹp trong đời sống tâm linh luôn được duy trì trong mỗi người dân Việt Nam. Người ta đến chùa để hướng về cõi Phật, cầu cho một năm mới bình an, may mắn, giúp họ vượt qua những khó khăn trắc trở trong cuộc sống. Đây được xem là một trong những nét đẹp văn hóa mà dân gian đã gìn giữ và lưu truyền trong suốt hàng ngàn năm qua.

Chủ nhật, 17/02/2019 - 04:00

Chen lấn để dâng sao giải hạn: Có giải được hạn?
Chen lấn để dâng sao giải hạn: Có giải được hạn?

Mấy ngày qua, tại TPHCM và Hà Nội, rất đông người dân chen chân đến các ngôi chùa để hành lễ dâng sao giải hạn đầu năm mới. Vấn đề này đã tạo nên những ý kiến trái chiều. Lãnh đạo Giáo hội Phật giáo Việt Nam nói gì về cúng sao giải hạn và người cúng có giải được hạn không?

Chủ nhật, 17/02/2019 - 04:00

Điều đọng lại sau Tết
Điều đọng lại sau Tết

Sau những ngày Tết, mỗi người, mỗi nhà có những trải nghiệm khác nhau. Có người hài lòng, vui vẻ mong năm sau lại trở về những sinh hoạt gia đình như thế; có người than phiền vì Tết quá nặng nề, mệt mỏi… Vậy, giá trị đích thực của Tết cần lưu giữ là gì?

Thứ bảy, 16/02/2019 - 04:00

Đã đến lúc có cảnh sát du lịch?
Đã đến lúc có cảnh sát du lịch?

500.000 đồng cho mỗi phần trứng xào cà chua, 300.000 đồng/phần đậu bắp luộc, 200.000 đồng cho mỗi phần cơm trắng. Những cái giá “trên trời” cho một tình trạng “chặt chém” không hề mới, thậm chí từng được đưa ra Quốc hội.

Thứ sáu, 15/02/2019 - 04:00

Đừng dại “ném tiền”
Đừng dại “ném tiền”

Không ai thống kê, kiểm soát được số tiền lẻ công đức, “giọt dầu” hàng năm tại các nhà chùa, nhưng chắc chắn đó là một nguồn lực lớn của nền kinh tế đang không được kiểm soát.

Thứ năm, 14/02/2019 - 04:00

BOT: 1 tỉ, 3 tỉ, 6 tỉ hay bao nhiêu
BOT: 1 tỉ, 3 tỉ, 6 tỉ hay bao nhiêu

Sự biến 2 nghi phạm với số tiền 2,2 tỉ cướp tại trạm Long Thành - Dầu Giây và những nghi ngờ của dư luận về số tiền thu được từ trạm BOT chỉ dài 54km này đang đặt ra một vấn đề khác: Tại sao các trạm BOT chậm trễ trong việc triển khai thu phí tự động điện tử?!

Thứ tư, 13/02/2019 - 04:00

Lên chùa cầu gì?
Lên chùa cầu gì?

Sau Tết, lại bắt đầu mùa lễ hội. Nhiều người chọn đi chùa đầu năm để cầu cho mình và gia đình. Vậy, lên chùa cầu điều gì?

Thứ ba, 12/02/2019 - 10:03

Doanh nghiệp sáng tạo, quốc gia thông minh
Doanh nghiệp sáng tạo, quốc gia thông minh

Năm 2018, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Cty Cổ phần Tiến bộ Quốc tế (AIC) Nguyễn Thị Thanh Nhàn nhận giải thưởng quốc tế với “Ý tưởng và mô hình quốc gia thông minh xuất sắc nhất”. Cuối năm, chị lại nhận Huân chương Mặt trời mọc từ Chính phủ Nhật Bản. Điều gì đã khiến người phụ nữ này tràn đầy năng lượng, nhiệt huyết với các ý tưởng đột phá rất đáng tự hào này?

Thứ ba, 12/02/2019 - 04:00

Phép lạ là có thật
Phép lạ là có thật

Cứ nghĩ mẹ chúng tôi sẽ bất động trên giường trong suốt phần đời còn lại/ Cứ nghĩ chúng tôi sẽ phải chứng kiến mẹ rên rỉ đau đớn cho đến tận lúc bà ra đi/ Và, cứ nghĩ mẹ chúng tôi sẽ chẳng còn sống được bao lâu nữa…/ Nhưng rồi, phép lạ đã đến…

Thứ hai, 11/02/2019 - 03:36

ĐÁNG QUAN TÂM
Tết và lễ hội
Tết và lễ hội

Tết Nguyên đán là lễ hội lớn, mở ra một mùa lễ hội từ quy mô làng xã đến vùng miền, trải dải khắp cả nước. Bên cạnh những giá trị văn hóa, tinh thần, kinh tế mà lễ hội mang lại, những bất cập, thái quá của lễ hội cũng đặt ra những vấn đề phải suy ngẫm.

Thứ hai, 11/02/2019 - 04:00

Hài Tết bao giờ mới hết nhạt?
Hài Tết bao giờ mới hết nhạt?

Cũng như mọi năm, chuẩn bị đón Xuân, thị trường hài Tết lại “trăm hoa đua nở”, vì thế khán giả có “thực đơn” phong phú để lựa chọn. Thế nhưng cũng như những năm trước, nhìn chung nội dung các tiểu phẩm hài vẫn quẩn quanh theo lối mòn, ít đổi mới, có tác phẩm còn thể hiện quá lố những màn khoe da thịt để câu khách.

Chủ nhật, 10/02/2019 - 12:52

Vụ Vũ “nhôm” – thiệt hại 1.100 tỉ đồng chỉ là phần tảng băng nổi
Vụ Vũ “nhôm” – thiệt hại 1.100 tỉ đồng chỉ là phần tảng băng nổi

(Dân trí) - Liệu Vũ “nhôm”, một doanh nhân bình thường, được tuyển ngang làm tình báo viên, liệu có thể đủ tầm làm người khởi xướng, cầm đầu vụ án cực kỳ nghiêm trọng này?

Chủ nhật, 10/02/2019 - 12:40

Vụ lái xe đánh phụ nữ: Dân mạng đến tận nhà để đòi công bằng
Vụ lái xe đánh phụ nữ: Dân mạng đến tận nhà để đòi công bằng

Sự việc lái xe ôtô 7 chỗ hung hăng xông vào đánh một người phụ nữ đi đường đã làm dân mạng nổi giận. Nhiều người đã tìm đến tận nhà của đối tượng để hỏi lý do và yêu cầu xin lỗi công khai.

Thứ bảy, 09/02/2019 - 07:14

Tết, bóng đá Việt Nam và hy vọng
Tết, bóng đá Việt Nam và hy vọng

“Tết nghĩa là hy vọng” và với bóng đá Việt Nam, Tết Kỷ Hợi đã, đang mở ra những hy vọng mới về một bức tranh sáng từ thành công đã đạt được trong năm 2018.

Thứ sáu, 08/02/2019 - 06:20

Những kinh nghiệm đi xe máy dành riêng cho các phượt thủ dịp Tết
Những kinh nghiệm đi xe máy dành riêng cho các phượt thủ dịp Tết

Ngày lễ Tết, ngoài thời gian bên gia đình, 1 số bạn trẻ lại chọn đồng hành cùng với chiếc xe máy của mình rong ruổi khắp mọi miền đất nước. Những kinh nghiệm dưới đây là chìa khóa vàng giúp các phượt thủ an toàn hơn trong suốt hành trình.

Thứ sáu, 08/02/2019 - 04:00

Lưu giữ nét đẹp “mồng ba Tết thầy”?
Lưu giữ nét đẹp “mồng ba Tết thầy”?

(Dân trí) - “Mồng một Tết cha, mồng hai Tết mẹ, mồng ba Tết thầy.” Đó là câu lưu truyền trong dân gian, muốn nhắc nhở chúng ta về đạo lý làm người. Trong vòng xoáy của cơ chế thị trường, liệu tết thầy có còn nguyên ý nghĩa?

Thứ năm, 07/02/2019 - 11:07

Năm mới, niềm tin mới!
Năm mới, niềm tin mới!

Thời khắc giao hòa của Đất Trời với tiết xuân ấm áp xua đi sự lạnh lẽo của mùa đông giá lạnh báo hiệu của một năm mới với tín hiệu lạc quan tích cực. Năm mới Kỷ Hợi 2019 với sức xuân ngập tràn mọi miền Tổ quốc thân yêu. Chào đón sắc xuân cùng những rạo rực niềm tin năm cũ và khát vọng năm mới đã truyền cảm hứng cho cả dân tộc thêm sức mạnh mới và niềm tin vững chắc để bước tới tương lai.

Thứ tư, 06/02/2019 - 07:00

Để mừng tuổi mãi là một mỹ tục
Để mừng tuổi mãi là một mỹ tục

Đã thành thông lệ, cứ mỗi khi Xuân về, cùng với lời chúc tốt đẹp đầu năm là những phong bao lì xì, mừng tuổi được trao nhau thể hiện nét văn hoá đẹp đẽ của người Việt Nam. Thế nhưng, hiện nay phong tục đẹp đẽ này đang có phần bị “thương mại hóa”...

Thứ tư, 06/02/2019 - 04:00

Những năm Kỷ Hợi đáng nhớ trong lịch sử dân tộc Việt Nam
Những năm Kỷ Hợi đáng nhớ trong lịch sử dân tộc Việt Nam

Tính từ đầu Công nguyên đến năm 2019, dân tộc ta đã trải qua 8 năm Kỷ Hợi, trong đó có những năm mang ý nghĩa đặc biệt to lớn đối với vận mệnh đất nước. Nhân năm mới Kỷ Hợi 2019, xin giới thiệu cùng bạn đọc về những dấu mốc các năm Kỷ Hợi đáng nhớ trong lịch sử dân tộc Việt Nam.

Thứ ba, 05/02/2019 - 12:05

Cảm nhận Xuân Kỷ Hợi
Cảm nhận Xuân Kỷ Hợi

(Dân trí) - Đón Xuân Kỷ Hợi thật vui / Nhà nhà no ấm rạng ngời sắc xuân

Thứ hai, 04/02/2019 - 06:58

Xử lý hình sự người say rượu lái xe, chặn đứng tai nạn giao thông
Xử lý hình sự người say rượu lái xe, chặn đứng tai nạn giao thông

Gần đây, liên tiếp xảy ra các vụ TNGT đặc biệt nghiêm trọng, nguyên nhân chính do tài xế say xỉn, dùng ma tuý gây ra, khiến người dân rất hoang mang. Đã đến lúc chúng ta cần xử lý hình sự những người có hành vi này.

Thứ hai, 04/02/2019 - 04:50