Giải mã “Đám cưới chuột”

Có một dòng tranh dân gian Đông Hồ nổi tiếng và có một bức tranh khắc sâu vào tiềm thức của số đông công chúng yêu tranh, mang tên “Đám cưới chuột”. Xuất xứ của bức tranh này từ đâu, nó có liên quan gì tới truyện dân gian Trung Quốc và có quan hệ gì tới văn hóa Ấn Độ, cũng như ý nghĩa thâm sâu ẩn tàng của nó vẫn là chủ đề còn nhiều tranh luận khác biệt.

Giải mã “Đám cưới chuột” - 1

Tranh dân gian Đông Hồ “Đám cưới chuột”.

Từ bài báo của giáo sư Kiều Thu Hoạch

Phân tích sâu sắc của giáo sư, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Kiều Thu Hoạch được thể hiện rõ trong một bài viết mang tiêu đề “Tranh Đám cưới chuột trong mối quan hệ loại hình lịch sử - văn hóa” đăng trên tạp chí Văn hóa Nghệ thuật cách đây nhiều năm. Ông dẫn ra một số cuốn sách nghiên cứu về phong tục Trung Hoa của các tác giả trong và ngoài nước, để nói rằng tục đêm đám cưới chuột là một phong tục dân gian còn lưu truyền phổ biến ở hầu khắp các vùng của Trung Quốc.

Theo sách xưa, truyền thuyết về đám cưới chuột, tóm tắt như sau: Vợ chồng nhà chuột đã luống tuổi mà không có con trai, chỉ sinh được mụn con gái đã đến tuổi gả chồng. Hai vợ chồng bàn nhau, phải tìm nơi có quyền thế gả con. Sau khi tìm gặp mặt trời, đám mây, gió, bức tường đều không thành, cuối cùng lại trở về họ hàng nhà chuột, Mà  chuột lại sợ mèo, do đó hai vợ chồng chuột đành gả con gái cho mèo. Mèo vui vẻ nhận lời và chọn ngày lành đón dâu. Nhưng hôm họ hàng nhà chuột tưng bừng thổi kèn đánh trống, rước kiệu cô dâu đến nhà mèo thì liền bị chú rể mèo đớp luôn một miếng, nuốt sạch cả bọn vào bụng.

Hai bức tranh  dân gian “Đám cưới chuột”, một của Trung Quốc, một của Việt Nam, thoáng nhìn qua trông như là một,  nhưng thực sự phản ánh những tâm thức, căn tính và chiều kích văn hóa rất khác nhau.

Cùng với truyền thuyết dân gian và lễ tục về đám cưới chuột, nghệ thuật tạo hình dân gian Trung Quốc cũng hướng về đề tài này và không có công trình nghiên cứu dân gian Trung Quốc nào khi nói về lễ tục đám cưới mà lại không nói đến tranh dân gian “Đám cưới chuột”. Tranh dân gian với đề tài đám cưới chuột cũng đã đi vào kho tàng tranh Tết của Trung Quốc. Tranh Tết của Trung Quốc về đề tài đám cưới chuột gồm có hai loại: Một loại là tranh khắc gỗ in màu và một loại là tranh trổ/ cắt giấy.

Nội dung tranh khá đa dạng, hoặc vẽ riêng cảnh đưa dâu hoặc vẽ đầy đủ cả cảnh mèo đớp chuột như kết thúc của câu chuyện kể dân gian. Về số lượng chuột trong tranh cùng tùy theo từng loại. Có tranh chỉ vài ba chú, bốn năm chú. Còn loại nhiều tình tiết như tranh trổ, cắt giấy ở Ký Nam (Quảng Châu, Quảng Đông) thì có tới 68 chú chuột. Có nhóm chuột vác nghi tượng; có những chú chuột cầm cờ đuôi nheo, cầm biểu đề chữ hỷ; có chú giương cao lá cờ đại in chữ vương; có nhóm nhã nhạc thổi kèn, đánh trống, gõ phèng la... Cô dâu chủ rể thì ngồi kiệu hoa do bốn phu kiệu khiêng. Có nhóm chuột cưỡi ngựa hộ tống. Có nhóm khiêng hòm thức ăn. Có nhóm đẩy xe, đeo gánh các đồ tư trang, chứng tỏ cô dâu chuột vào loại cực kỳ giàu có... Sau cùng là đoàn chuột đi xem cuộc vui, gồm mười lăm chú, có kẻ dắt tay nhau, có kẻ lớn cõng bé...

Toàn cảnh bức tranh dường như muốn tái hiện phong tục và nghi thức của đám cưới Trung Hoa cổ xưa. Nhiều ý kiến nhận xét rằng, ngoại trừ một số chi tiết chẳng hạn như chú chuột trên lưng ngựa là chàng rể, còn thì tranh dân gian Việt Nam về đám cưới chuột cũng na ná như tranh cùng loại của Trung Quốc.

Tuy nhiên theo GS Kiều Thu Hoạch, xem xét kỹ thì lại không hẳn như vậy. Tranh “Đám cưới chuột” của Trung Quốc do nhiều vùng, nhiều địa phương thực hiện, nên nhiều dị bản hơn tranh cùng đề tài của Việt Nam, do đó mà cũng nhiều tình tiết hơn. Ở Trung Quốc ngoài loại tranh khắc gỗ còn có tranh trổ/ cắt giấy và khắc cả đám cưới chuột trên khuôn đất nung...

Đi sâu vào nội dung tranh, tranh Việt Nam không có chi tiết chuột khiêng hòm tư trang của cô dâu, cũng không có hình ảnh mèo nhe nanh giơ móng vồ chuột...

Trái lại, tranh cùng loại của Trung Quốc không có hình ảnh chuột biếu đồ lễ cho mèo - một chuột hai tay bê con gà, một chuột hai tay bê con cá to bự, trong tranh còn khắc in cả hai chữ Hán “tống lễ” nghĩa là biếu đồ lễ. Và khác biệt lớn nhất, là tranh của Trung Quốc thường ghi là “lão  thủ thú thân” (chuột lấy vợ - ta thường quen gọi là đám cưới chuột), thì ở tranh Đông Hồ của Việt Nam lại ghi là “lão thử thủ thân” (chuột giữ mình). Đây không phải là sự nhầm lẫn về chữ nghĩa, mà là một quan niệm triết lý nhân sinh của dân gian, được nghệ nhân thể hiện trong tranh. Mèo là đại diện cho thế lực cường hào gian ác ở nông thôn xưa. Con chuột là đại diện cho lớp người cùng khổ, là kẻ bị áp bức, bóc lột; vì vậy mà ngay trong ngày vui của mình, vẫn phải lo lót, biếu xén cho bọn hương lý cường hào để “giữ mình”, để được yên thân...

“Đám cưới chuột” không chỉ là bức tranh biếm họa phản ánh phong tục hôn lễ, mà còn là bức tranh phản ánh hiện thực lịch sử, phản ánh cái trật tự của xã hội phong kiến của nông thôn Việt Nam thời xưa.

Đến phát hiện của nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế

Trong cuộc nói chuyện cuối năm với họa sĩ, nhà nghiên cứu Trần Hậu Yên Thế, tôi lại biết thêm nhiều thú vị mới về tranh “Đám cưới chuột”.

Trần Hậu Yên Thế hào hứng hẳn lên khi tôi hỏi về yếu tố văn hóa Ấn Độ trong tranh như một phát hiện của riêng anh.

Trần Hậu Yên Thế nhấn mạnh: Khi nói tới bức tranh “Đám cưới chuột”, nhiều người đã nói tới yếu tố Trung Hoa trong bức tranh này. Tôi xin được lưu ý rằng ở trong bức tranh “Đám cưới chuột” còn có một tầng lớp văn hóa Ấn Độ cũng rất nên tìm hiểu.

Giải mã “Đám cưới chuột” - 2
Họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế. Ảnh: Tác giả cung cấp

Ngay từ những năm đầu của thế kỉ XX, nhiều học giả Trung Hoa đã say mê đi tìm những ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ, phát hiện những cống hiến to lớn của văn hóa Ấn Độ cho văn hóa Trung Hoa. Gần đây, xu hướng nghiên cứu so sánh này tiếp tục phát triển trở lại. Việc cho động vật có  thể đi đứng, cười nói có hành vi như con người được đưa tới đỉnh cao nghệ thuật chính là bộ tranh “Bản sinh kinh” (JATAKA). Những câu chuyện tiền kiếp này vốn đã có từ rất sớm trong văn hóa Ấn Độ, nhưng khi Phật giáo ra đời, nó đã tiếp thu, hoàn thiện và nâng lên một tầm cao mới. Vô số tranh tượng trong nghệ thuật Phật giáo đã lấy cảm hứng từ bộ kinh này.

Trong các bộ tranh của “Bản sinh kinh”, rất nhiều con vật đã được nhân cách hóa.

Mặc dù bức tranh “Đám cưới chuột” không liên quan tới Phật giáo, nhưng nghệ thuật tạo hình nhân vật của “Bản sinh kinh” đã gián tiếp tạo nên cung cách hành xử, trang phục, nhạc cụ... cho những chú chuột như của con người. Lớp văn hóa Ấn Độ dù không dễ thấy nhưng không thể không nói tới trong bức tranh này. Cũng như nói về truyện Kiều của Nguyễn Du mà chỉ nhắc đến tác phẩm “Đoạn trường tân thanh” của Thanh Tâm tài nhân là chưa đủ, còn phải nói tới tư tưởng Phật giáo, các phạm trù Duyên, Nghiệp, Quả báo…

Bài học của cha ông

Về sự khác nhau giữa hai bức tranh “Đám cưới chuột” của Việt Nam và Trung Quốc, Trần Hậu Yên Thế bảo, như nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài sớm nhận ra là ở nhân vật mèo. Với tranh Đông Hồ của Việt Nam thì mèo chỉ là mèo, không phải là chú rể như trong tranh dân gian Trung Quốc: Con chuột bố vì hám quyền thế nên đã dẫn đến đại họa cho nhà chuột khi bị chú rể mèo lao vào xâu xé. Ở Trung Quốc cũng rất phổ biến tranh “Đám cưới chuột” miêu tả khoảnh khắc này.

Như thế, trong tranh dân gian Trung Quốc, con chuột bố là đối tượng bị phê phán, châm biếm. Đây là khác biệt quan trọng nhất dẫn đến sự khác biệt nữa: Tranh Đông  Hồ có chữ thủ thân (giữ mình) mà không phải là thú thân (cưới vợ).

Đám cưới chuột trong tranh Đông Hồ cũng lanh lẹ, láu lỉnh, tinh anh, nhưng quan trọng nhất là biết mình, biết người, biết thời biết thế nên giữ được tính mạng.

Hai bức tranh, mới thoáng nhìn qua trông như là một, nhưng thực sự phản ánh những tâm thức, căn tính và chiều kích văn hóa rất khác nhau.

Bài học ông cha ta gửi gắm qua bức tranh “Đám cưới chuột”: Để giữ được mạng sống của mình để thủ thân, bảo toàn tính mạng, phải khôn khéo, láu lỉnh, linh hoạt, quyền biến, hết sức tỉnh táo với kẻ thù. 

Theo Việt Dũng

Báo Lao động

MỚI NHẤT
Cân bằng giữa công việc và cuộc sống
Cân bằng giữa công việc và cuộc sống

Nếu bạn muốn có một sự nghiệp trọn vẹn thì việc cân bằng giữa cuộc sống và công việc là điều bắt buộc.

Thứ sáu, 07/02/2020 - 09:11

Thanh toán chi phí điều trị với trường hợp nghi nhiễm vi rút Corona
Thanh toán chi phí điều trị với trường hợp nghi nhiễm vi rút Corona

người bệnh có thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) được kịp thời khám chữa bệnh hoặc chuyển tuyến khám chữa bệnh BHYT khi nghi ngờ nhiễm virus corona.

Thứ năm, 06/02/2020 - 09:31

Bộ Y tế yêu cầu cung ứng đủ thuốc phòng, chống dịch nCoV
Bộ Y tế yêu cầu cung ứng đủ thuốc phòng, chống dịch nCoV

Các công ty dược, đơn vị sản xuất, nhập khẩu thuốc chủ động đảm bảo cung ứng đủ thuốc và bình ổn giá, tránh hiện tượng găm hàng tăng giá thuốc, phục vụ phòng, chống dịch

Thứ tư, 05/02/2020 - 09:06

Chương trình tổng thể của Chính phủ thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2020
Chương trình tổng thể của Chính phủ thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2020

Mục tiêu của thực hành tiết kiệm, chống lãng phí năm 2020 là nâng cao hiệu quả của THTK, CLP nhằm phát huy cao nhất mọi nguồn lực hoàn thành các mục tiêu tăng trưởng, phát triển kinh tế, ổn định đời sống nhân dân, bảo đảm an sinh xã hội...

Thứ ba, 04/02/2020 - 05:32

Xây dựng nền tảng vững chắc, tạo đột phá mới cho Thể thao Việt Nam
Xây dựng nền tảng vững chắc, tạo đột phá mới cho Thể thao Việt Nam

Năm Kỷ Hợi 2019, thể thao Việt Nam tiếp tục tạo được những dấu ấn khó quên trong lòng người hâm mộ cả nước, đặc biệt là thành tích lần đầu tiên trong lịch sử vô địch môn Bóng đá nam tại SEA Games 30 sau nhiều năm chờ đợi.

Thứ hai, 03/02/2020 - 05:17

Rực rỡ “bức tranh” văn hóa 2019
Rực rỡ “bức tranh” văn hóa 2019

Có thể nói “bức tranh” văn hóa năm 2019 đặc biệt ấn tượng với những thành tích nổi bật. Nhân dịp đầu xuân năm mới, phóng viên Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam đã có bài phỏng vấn Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Ngọc Thiện về những thành tích nổi bật này.

Chủ nhật, 02/02/2020 - 05:14

Nhà khoa học trẻ khát khao cống hiến cho quê hương
Nhà khoa học trẻ khát khao cống hiến cho quê hương

Với những khát khao cống hiến cho quê hương, TS Trần Văn Hùng đã trở về Việt Nam, làm giảng viên Trường ĐH Công nghiệp thực phẩm TP Hồ Chí Minh. Những nghiên cứu của anh về sử dụng chất xơ thực phẩm đã chứng minh thành công ảnh hưởng của chất xơ trong làm giảm viêm nhiễm đường ruột, ung thư đường ruột và ngăn ngừa bệnh viêm thận (Chronic Kidney Diease- CKD).

Thứ bảy, 01/02/2020 - 05:10

Lưu ý quan trọng với cán bộ, công chức sau kỳ nghỉ Tết
Lưu ý quan trọng với cán bộ, công chức sau kỳ nghỉ Tết

Sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, tất cả cán bộ, công chức đều phải quay trở lại với công việc thường ngày, đồng thời chấp hành nghiêm các quy định trong giờ làm việc.

Thứ sáu, 31/01/2020 - 08:43

Triệt tiêu dần tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”
Triệt tiêu dần tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”

Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Mai Tiến Dũng nhấn mạnh, khi người đứng đầu Chính phủ quyết liệt trong chỉ đạo, điều hành và xử lý công việc thì các thành viên Chính phủ không thể đứng ngoài cuộc.

Thứ năm, 30/01/2020 - 05:17

Việt Nam xứng đáng được hoan nghênh
Việt Nam xứng đáng được hoan nghênh

Đây là nhận định do ông Francois Painchaud, Trưởng đại diện mới của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) tại Việt Nam đưa ra trong bài trả lời phỏng vấn Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam trước thềm Xuân Canh Tý 2020.

Thứ tư, 29/01/2020 - 06:39

Xuân sớm ở Thánh Quang cổ tự: Sửng sốt trước kho tàng vô giá
Xuân sớm ở Thánh Quang cổ tự: Sửng sốt trước kho tàng vô giá

Không giống với vẻ về ngoài có phần đơn sơ, bên trong, ngôi cổ tự Nhẫm Dương (còn gọi là chùa Thánh Quang - Duy Tân, Kinh Môn, Hải Dương) đang cất giữ nhiều báu vật vô giá khiến không ít khách thập phương phải thốt lên trầm trồ.

Thứ ba, 28/01/2020 - 08:10

Lối đi nào cho nhạc Việt?
Lối đi nào cho nhạc Việt?

Trước sự phát triển không ngừng của các chương trình âm nhạc, sự mọc lên như "nấm sau mưa" của các nhạc sĩ, ca sĩ tự xưng, khiến cho đời sống âm nhạc phần nào trở nên xô bồ. Phóng viên Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam đã có bài phỏng vấn PGS.TS, nhạc sĩ Nguyễn Lân Cường - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Âm nhạc Hà Nội về vấn đề này.

Thứ hai, 27/01/2020 - 08:59

ĐÁNG QUAN TÂM
Dân tin không có “vùng cấm”
Dân tin không có “vùng cấm”

Thời gian qua cơ quan chức năng công bố kết quả đấu tranh phòng, chống tham nhũng (PCTN) được dư luận rất chú ý, quan tâm, đánh giá cao. Những kết quả ấy đã chứng minh cho quan điểm của Đảng và Nhà nước ta là đấu tranh PCTN không có “vùng cấm” không có “ngoại lệ” là đúng, có cơ sở được dân tin, đồng tình ủng hộ.

Thứ bảy, 25/01/2020 - 08:00

Hà Nội giá rét, người vô gia cư dùng áo mưa thay chăn để chống lạnh
Hà Nội giá rét, người vô gia cư dùng áo mưa thay chăn để chống lạnh

Vào ngày Hà Nội mưa rét, khi mà người dân dù có mặc đến 4,5 lớp áo vẫn thấy lạnh thì những người vô gia cư chỉ có mảnh áo mưa rách đắp chống rét.

Thứ sáu, 24/01/2020 - 07:00

Chuyên gia chỉ cách bày trí ban thờ để đón Tết Nguyên đán Canh Tý
Chuyên gia chỉ cách bày trí ban thờ để đón Tết Nguyên đán Canh Tý

Việc bày trí ban thờ là một nghi thức quan trọng mà mỗi gia đình cần thực hiện vào dịp Tết Nguyên đán. Nhà nghiên cứu tâm linh Nguyễn Xuân Cường (Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam) chỉ ra một số lưu ý khi bày trí bàn thờ Tết Nguyên đán, các gia đình có thể tham khảo.

Thứ năm, 23/01/2020 - 09:06

Tranh luận: Đàn ông Việt Nam "rửa bát, quét nhà" giúp vợ, có cần không?
Tranh luận: Đàn ông Việt Nam "rửa bát, quét nhà" giúp vợ, có cần không?

Đàn ông có nên giúp vợ rửa bát hay không là một chủ đề luôn gây tranh cãi.

Thứ tư, 22/01/2020 - 05:02

Chuyên gia lý giải tại sao phải dọn dẹp nhà cửa trước Tết
Chuyên gia lý giải tại sao phải dọn dẹp nhà cửa trước Tết

Dọn dẹp nhà cửa luôn là công việc bận rộn nhất vào những ngày cuối năm. Đây cũng là một nét văn hóa không thể thiếu trong đời sống người Việt và là tục lệ lâu đời của dân tộc ta. Vậy tại sao phải dọn dẹp nhà cửa trước Tết? Về mặt phong thủy và tâm linh thì ẩn sâu trong công việc dọn dẹp nhà cửa trước Tết mang rất nhiều ý nghĩa.

Thứ ba, 21/01/2020 - 04:56

Nâng cao nhận thức của giới trẻ về truyền thông môi trường và phát triển bền vững
Nâng cao nhận thức của giới trẻ về truyền thông môi trường và phát triển bền vững

Theo Thứ trưởng Bộ TN&MT Võ Tuấn Nhân, sự hợp tác giữa Trung tâm Truyền thông TN&MT và 3 trường Đại học là cơ sở để thúc đẩy các hoạt động truyền thông, phát triển bền vững trong lĩnh vực TN&MT cho giới trẻ, học sinh, sinh viên tại các trường Đại học.​

Thứ hai, 20/01/2020 - 05:00

Một “tệ nạn mới” ở nông thôn cần sớm dẹp bỏ
Một “tệ nạn mới” ở nông thôn cần sớm dẹp bỏ

(Dân trí) - Phong trào “xây dựng nông thôn mới” cùng với việc thực hiện “nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ hội” đang được Đảng vả Nhà nước triển khai đến khắp các vùng quê, được nhân dân đồng tình hưởng ứng. Nhiều nơi đã tổ chức những đám cưới tập thể vừa vui vẻ lại ý nghĩa mà đỡ tốn kém lãng phí. Thế nhưng không ít “tệ nạn” mới đang hình thành. Một trong số đó là việc tổ chức … cưới hai lần.

Chủ nhật, 19/01/2020 - 05:29

Vụ án xử 2 cựu Chủ tịch Đà Nẵng: Vì sao nhiều bị cáo được giảm hình phạt?
Vụ án xử 2 cựu Chủ tịch Đà Nẵng: Vì sao nhiều bị cáo được giảm hình phạt?

(Dân trí) - Phiên tòa này, VKS chấp nhận những ý kiến có lý của các luật sư, các bị cáo về những góc khuất, về từng vụ việc cụ thể và HĐXX cũng đồng tình về những đánh giá của VKS. Đó là tín hiệu tích cực.

Thứ bảy, 18/01/2020 - 05:17

Vì sao U23 Việt Nam không được xem VAR và hưởng 11m?
Vì sao U23 Việt Nam không được xem VAR và hưởng 11m?

Phút 38 trong trận gặp U23 Việt Nam với U23 Triều Tiên, Choe Ok-Chol của U23 Triều Tiên để bóng chạm tay trong vùng cấm nhưng trọng tài quyết định không thổi phạt đền.

Thứ sáu, 17/01/2020 - 05:43

Đã đến lúc cần quy định cấm đốt vàng mã
Đã đến lúc cần quy định cấm đốt vàng mã

Đến các đền chùa miếu mạo, lăng tẩm, người ta thi nhau đốt vàng mã. Lễ của người này phải nhiều hơn người khác, để van xin, để cầu khấn, mục đích cuối cùng là mặc cả với thánh thần. Một xã hội còn nhiều mê tín dị đoan, một cộng đồng còn mê muội, lạc hậu như vậy thì khó nói đến phát triển, đừng hy vọng chạm đến ngưỡng văn minh.

Thứ năm, 16/01/2020 - 06:00

Không có luật nào là luật “tào lao”!
Không có luật nào là luật “tào lao”!

Phạt 1 triệu đồng nếu vợ lấy tiền từ ví chồng; Vợ đánh chồng: phạt 1 triệu; Vợ không đưa tiền chồng xài tết, phạt đến 500 ngàn... Những quy định, chính xác là những dòng tít gây ồn ã dư luận. Phải chăng đây là loại luật “phòng máy lạnh”, luật “tào lao”?

Thứ tư, 15/01/2020 - 03:57

Không nguồn lợi nào đánh đổi được gần vạn người chết do tai nạn giao thông
Không nguồn lợi nào đánh đổi được gần vạn người chết do tai nạn giao thông

Tỉ phú người Thái, ông chủ của Sabeco mất đến 1.300 tỉ chỉ sau 1 tuần Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia có hiệu lực. Ngành bia sẽ đi xuống, tăng trưởng 2020 sẽ không đạt mức 2 con số. Nhưng trong một động thái khác, các bác sĩ “mừng rơn” vì tai nạn giao thông đã giảm ở mức “đáng kể”. Đến mức “cả tuần không có ca cấp cứu TNGT nào” vì ma men.

Thứ ba, 14/01/2020 - 06:26