Tay vịn thành bậc 900 năm tuổi, bảo vật độc nhất vô nhị Việt Nam

Tháp Chương Sơn còn gọi là tháp Vạn Phong Thành Thiện, xây dựng trên đỉnh núi Ngô Xá, xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định cũ (nay là xã Tân Minh, tỉnh Ninh Bình). Tháp được xây từ năm 1108-1117 dưới thời vua Lý Nhân Tông, cách ngày nay hơn 900 năm.

Đầu thế kỷ XV, giặc Minh sang xâm lược nước ta đã phá hủy tháp Vạn Phong Thành Thiện. Cuối năm 1966 đầu năm 1967, Bảo tàng Nam Hà (cũ) phối hợp với Viện Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật phế tích tháp Chương Sơn với diện tích hơn 900m2 và thu được nhiều hiện vật tại đây.

Đại diện Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2 (phường Nam Định) cho biết, trong số hàng trăm hiện vật chất liệu đá cấu thành tháp Chương Sơn xây dựng vào đầu thời Lý thế kỷ XII, được khai quật trên núi Ngô Xá (năm 1966-1967) thì thành bậc lan can (hay tay vịn thành bậc) là một trong số ít hiện vật hiện vật còn tương đối nguyên vẹn về hình thức và độc đáo về hoa văn trang trí.

"Đây không chỉ là hiện vật gốc độc bản có niên đại thời Lý tại Nam Định mà còn là tiêu bản duy nhất phát hiện ở Việt Nam hiện nay", vị cán bộ nhấn mạnh.

Theo các tài liệu nghiên cứu, thành bậc lan can dáng hình hộp, chiều dài 205cm, cao 46cm, dày 17cm, một đầu vuông, một đầu chéo nhọn lên trên. Thành bậc được chia làm hai phần, phần trên hai mặt chạm nổi hình 14 vũ nữ (mỗi bên 7 vũ nữ).

Tất cả các vũ nữ đều trong tư thế múa dâng hoa, thân hình chia làm 3 khúc chao mạnh về phía trước, một chân co, một chân duỗi thẳng. Đầu các vũ nữ ngả hẳn về phía sau, đội mũ nhiều tầng trang trí hoa văn, búi tóc bồng nổi cao.

Khuôn mặt các vũ nữ hình trái xoan đầy đặn, trong tư thế nhìn chính diện. Hai tay dang rộng ra hai bên, khuỷu tay co gập đưa song song ngang đầu. Tay trái cầm một nụ sen lớn, tay phải cầm một dải lụa. Xiêm áo mềm mại ôm sát người. Cổ tay, cổ chân đeo trang sức và thắt các dải lụa mềm mại.

Phần dưới tuy cũng trang trí ở hai mặt nhưng cách trang trí khác nhau. Một mặt chạm kín bằng hoa văn chủ đạo là hoa sen xen hoa cúc uốn lượn hình sin, bên cạnh hoa văn phụ trợ hình dấu hỏi và hoa văn tay mướp.

Mặt còn lại khớp với bậc lên xuống, vì thế hoa văn được trang trí ở khoảng trống giữa mỗi bậc và đề tài giống với mặt trước. Ở mặt này có hai mộng khoét sâu vào thân bậc dùng để lắp ghép.

Cán bộ bảo tàng chia sẻ thêm, thời điểm phát hiện thành bậc lan can bị vỡ một miếng nhỏ ở đầu chéo thành bậc. Đây là cấu kiện ghép ở 2 bên thành của bậc lên xuống tháp Chương Sơn.

"Qua đặc điểm tạo hình và chức năng của hiện vật, không chỉ hình dung được quy mô to lớn bề thế của tháp Chương Sơn, mà còn là cơ sở để nghiên cứu dựng lại cấu tạo kiến trúc của bảo tháp", vị cán bộ nói.

Vị cán bộ cho biết thêm, các đề tài hoa văn trang trí, đặc biệt là hình tượng người được thể hiện trên hiện vật thành bậc lan can đã cung cấp nhiều thông tin có giá trị về nghệ thuật tạo hình, tư duy thẩm mỹ, về trang phục, trang sức, nghề thủ công chạm khắc truyền thống...

Đồng thời, hiện vật này cũng phản ánh mối quan hệ, sự giao lưu, ảnh hưởng văn hoá giữa quốc gia Đại Việt thời Lý với các nền văn hoá lớn như Chăm Pa, Trung Quốc và Ấn Độ trong lịch sử.

Thành bậc lan can thời Lý đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2015. Hiện nay, bảo vật độc nhất vô nhị này của Việt Nam đang lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình cơ sở 2, phục vụ nghiên cứu khoa học, lịch sử, nghệ thuật, kiến trúc và cho người dân và du khách tham quan.

Anh Lê Quang Hoàng (Thanh Hóa) sau khi được nghe thuyết minh về Bảo vật quốc gia Thành bậc lan can đã vô cùng bất ngờ và thích thú. "Các họa tiết hoa văn, nhất là hình các vũ nữ được trạm khắc trên đá một cách tinh xảo, hiếm có tác phẩm nào có được đường nét như vậy. Chưa kể, sự sâu xa của họa tiết người với trang phục có sự giao thoa văn hóa với các nước trong khu vực của nước ta thời bấy giờ", anh Hoàng tâm sự.