Hai tuyệt phẩm tranh rồng ẩn mây và giai thoại "vua dọa lấy đầu tác giả"

(Dân trí) - Tại cố đô Huế có hai bức tranh về chủ đề rồng ẩn mây, vẽ trên trần công trình và được xếp vào dạng quý hiếm, trong đó một tác phẩm còn gắn với giai thoại "vua dọa lấy đầu tác giả".

Trong số 7 lăng vua triều Nguyễn được xây cất ở Huế, lăng Khải Định (trên đồi Châu Chữ, phường Thủy Xuân) được xem là công trình có lối trang trí cầu kỳ, kiến trúc độc đáo, giao thoa hài hòa giữa phong cách Á - Âu, cổ điển và hiện đại.

Theo các tài liệu sử sách, công trình được khởi công vào tháng 9/1920, quá trình xây dựng kéo dài trong 11 năm. Để trang trí lăng mộ của mình, Khải Định cho mua đồ sứ, thủy tinh, pha lê từ nhiều nước trên thế giới, huy động các nghệ nhân tài ba khắp cả nước về kinh thành Huế xây dựng.

Một trong những điểm nổi bật về trang trí tại lăng Khải Định là tác phẩm mỹ thuật Cửu long ẩn vân (chín con rồng ẩn trong mây) được vẽ trên trần 3 gian giữa (tức điện Khải Thành) của cung Thiên Định, nơi đặt thi hài và khám thờ vị vua thứ 12 triều Nguyễn.

Ngoài tác phẩm Cửu long ẩn vân do nghệ nhân nổi tiếng Phan Văn Tánh (Cửu Tánh) vẽ, điện Khải Thành còn được trang trí bằng nghệ thuật đắp nổi với các mảnh sành sứ và thủy tinh hết sức mềm mại, sinh động.

Theo dữ liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích cố đô Huế, đây là một trong những bộ phù điêu tuyệt tác còn lại ở Việt Nam.

Bức tranh Cửu long ẩn vân trải rộng cả 3 gian của điện Khải Thành. Tại gian chính giữa, bên dưới tuyệt phẩm mỹ thuật là Bửu tán nặng khoảng 1 tấn, đúc bằng xi măng và được trang trí, đắp nổi hình rồng tinh xảo, uốn lượn.

Ngay dưới Bửu tán là pho tượng đồng của vua Khải Định được đúc tại Pháp năm 1920. Thi hài nhà vua được đưa vào dưới pho tượng bằng một toại đạo dài gần 30m, bắt đầu từ phía sau Bi Đình của lăng. Phía sau ngôi mộ, vầng mặt trời đang lặn như biểu thị cái chết của vua.

Bức tranh ở gian sau cùng của điện Khải Thành, nơi đặt khám thờ vua Khải Định. Khu vực này hiện chỉ có thể đứng từ vị trí mộ nhà vua nhìn vào.

Theo sách Chín đời chúa, mười ba đời vua triều Nguyễn, nghệ nhân Phan Văn Tánh đã phải bắc giàn giáo rồi nằm ngửa sát mặt trần, dùng cả tay, chân kẹp 4 cây cọ, miệng ngậm thêm một cây nữa để vẽ tranh Cửu long ẩn vân.

Đến nay, dù đã hơn một thế kỷ trôi qua, bức tranh vẫn giữ được độ sáng, màu sắc không bị phai mờ. Có giai thoại kể rằng, một lần Khải Định đến kiểm tra công trình, thấy nghệ nhân Phan Văn Tánh đang dùng chân để vẽ bức họa, không dừng việc để xuống hành lễ, nhà vua tỏ ý tức giận.

Khi Khải Định có ý hỏi tội, ông mới xuống đất giải thích rằng bản thân không xuống nghênh đón là để tiết kiệm thời gian, kịp hoàn thành việc vua giao. Việc ông dùng chân vẽ tranh là để có khoảng cách nhằm bảo đảm độ đậm nhạt một cách hoàn hảo cho tác phẩm có quy mô lớn. Dù rất giận nhưng khi nhìn lên mái nhà thấy những con rồng ẩn hiện sau đám mây, sinh động hài hòa, vua đành bảo nếu trên đời này có 2 Cửu Tánh thì ông đã lấy cái đầu của họa sĩ.

Nhiều du khách khi tham quan lăng Khải Định đã không khỏi trầm trồ, thán phục tài năng, sự sáng tạo của những nghệ nhân xưa.

Một công trình khác ở Huế cũng có bức tranh cỡ lớn về chủ đề rồng ẩn mây là chánh điện cũ của chùa Diệu Đế (hiện ở trên đường Bạch Đằng, phường Phú Xuân). Đây là phủ đệ của Phúc Quốc công (ông ngoại của vua Thiệu Trị) và cũng chính là nơi vị vua này chào đời vào năm 1807. Sau khi lên ngôi, năm 1844, vua Thiệu Trị đã cho cải tạo ngôi phủ đệ thành một ngôi chùa để kỷ niệm nơi phát tích của mình và đặt tên chùa là Diệu Đế.

Kể từ khi ra đời cho đến năm 1945, chùa Diệu Đế được triều Nguyễn xếp vào hàng quốc tự. Năm 2022, chánh điện cũ của chùa này đã được "thần đèn" Nguyễn Văn Cư dịch chuyển về phía sau gần 20m so với vị trí cũ trước đây.

Trần của chánh điện cũ chùa Diệu Đế được trang trí bởi tác phẩm mỹ thuật nổi tiếng Long vân khế hội. Tác phẩm này đã được Trung tâm Sách kỷ lục Việt Nam công nhận kỷ lục "Bức tranh vẽ trên trần chánh điện xưa và lớn nhất Việt Nam" vào tháng 3/2008.

Đến nay, tác giả của bức tranh vẫn còn là một bí ẩn. Có ý kiến cho rằng tác phẩm do chính nghệ nhân Phan Văn Tánh vẽ, vì 2 bức tranh này có các đặc điểm, bố cục khá tương đồng. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng bức tranh ra đời khi ngôi chùa được trùng tu trong giai đoạn 1953-1955.

Sau khi di dời đến vị trí mới, hiện trạng bức tranh Long vân khế hội trên chánh điện cũ chùa Diệu Đế vẫn được bảo toàn. Bức tranh này có chiều dài 10m, rộng gần 11m, vẽ 5 con rồng uốn lượn, ẩn hiện trong các tầng mây, đồng thời có 4 con rồng khác quấn quanh bốn cột trụ lớn, nên tác phẩm cũng được nhiều người gọi là Cửu long ẩn vân.

Theo vị sư Giám tự chùa Diệu Đế, sau khi dời chánh điện cũ lùi lại phía sau, nhà chùa đã cho gia cố tường vách xung quanh, còn lại gần như không đụng chạm gì đến bức bích họa. Nay chánh diện này trở thành nhà tổ thờ Phật, thờ vua Thiệu Trị,...

Rồng trong tác phẩm Long vân khế hội được vẽ với nhiều màu sắc khác nhau, đầu to và tròn, mũi mở, miệng lớn, răng cửa nhọn, thân dài, cơ bắp linh hoạt, có vảy nhiều màu, biểu thị sự uy nghiêm và tráng lệ của bậc quyền uy.

Theo các nhà nghiên cứu, trong tổng thể bức tranh có chín con rồng, tượng trưng cho sự bền vững, trường tồn. Qua góc nhìn Phật giáo, bức tranh là một tuyệt tác nghệ thuật trọn vẹn từ hình thức cho đến nội dung, từ triết lý cho đến tư tưởng.

Tuy nhiên, khác với bức tranh trên lăng Khải Định, tác phẩm hội họa tại chùa Diệu Đế đã có nhiều điểm xuống cấp, phai màu do tác động của thời gian và nhiều yếu tố khác.

Trước đây Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đã scan 3D toàn bộ bức tranh Long vân khế hội để đảm bảo lưu trữ dữ liệu lâu dài, làm cơ sở cho công tác nghiên cứu phục hồi tác phẩm này một cách khoa học, chân xác.