Đề xuất hạn chế tạm giam, bổ sung biện pháp giám sát điện tử

Sáng 20/8, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân Tối cao Nguyễn Huy Tiến trình bày Tờ trình về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi). 

Theo Viện kiểm sát nhân dân Tối cao, sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bộc lộ một số hạn chế. Một số thủ tục còn phức tạp, thủ tục rút gọn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả, quy định về chứng cứ điện tử và tố tụng trên môi trường số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự sửa đổi gồm 514 điều, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn. Tinh thần xuyên suốt là làm cho tố tụng tinh gọn hơn, xử lý nhanh hơn, chính sách phân hóa hơn, kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn và phương thức tố tụng hiện đại hơn; đồng thời bảo đảm quyền con người, quyền công dân, tính khách quan và công bằng.

Tăng biện pháp thay thế tạm giam

Một trong những nội dung đáng chú ý của dự thảo là sửa đổi các quy định về biện pháp ngăn chặn theo hướng hạn chế tạm giam và tăng cường những biện pháp thay thế.

Dự thảo đề xuất bổ sung giám sát điện tử vào nhóm biện pháp ngăn chặn nhằm thay thế tạm giam trong những trường hợp phù hợp. Cùng với đó, các quy định bảo đảm quyền bào chữa, quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng tiếp tục được hoàn thiện.

Thẩm tra nội dung này, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cơ bản tán thành với các sửa đổi, bổ sung liên quan đến biện pháp ngăn chặn. Cơ quan thẩm tra cho rằng việc sửa đổi cần bảo đảm phân hóa công bằng trong lựa chọn biện pháp tạm giam.

Ủy ban cũng tán thành việc bổ sung giám sát điện tử vào nhóm biện pháp ngăn chặn để thay thế tạm giam, qua đó góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự.

Bên cạnh việc sửa đổi biện pháp ngăn chặn, dự thảo tiếp tục phân định rõ thẩm quyền giữa các cơ quan, các cấp tố tụng và giữa người đứng đầu với điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán. Thẩm quyền được gắn với trách nhiệm và yêu cầu kiểm soát quyền lực.

Dự thảo cũng đề xuất mở rộng có điều kiện thẩm quyền của điều tra viên trung cấp, cao cấp là trưởng hoặc phó trưởng công an cấp xã trong điều tra một số vụ án rất nghiêm trọng, có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng, xảy ra trên địa bàn cấp xã. Việc này nhằm phát huy nguồn lực tại cơ sở, giảm tải cho cơ quan điều tra cấp tỉnh.

Mở rộng thủ tục rút gọn

Nhóm chính sách khác của dự thảo là đổi mới thủ tục tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu quả. Một số thủ tục sẽ được đơn giản hóa, giảm giấy tờ, bỏ yêu cầu chứng thực không cần thiết và chuẩn hóa quy trình tố tụng.

Dự thảo đổi mới, mở rộng thủ tục rút gọn, trong đó quy định trường hợp bắt buộc áp dụng; mở rộng thủ tục này sang giai đoạn xét xử phúc thẩm; đồng thời bổ sung trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng chính sách khoan hồng.

Việc áp dụng phải bảo đảm sự tự nguyện. Người bị buộc tội phải được giải thích đầy đủ về quyền, nghĩa vụ và hậu quả pháp lý. Lời nhận tội phải phù hợp với các chứng cứ khách quan khác, không được coi là chứng cứ duy nhất để buộc tội, kết tội.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định đây là chính sách mới, tác động trực tiếp đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và kiểm soát quyền lực trong tố tụng hình sự. Vì vậy, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục nghiên cứu, làm rõ các nội dung đã nêu trong báo cáo thẩm tra để bảo đảm tính khả thi.

Dự thảo còn bổ sung nguyên tắc phân hóa thủ tục tố tụng, cho phép lựa chọn quy trình phù hợp với tính chất, mức độ của hành vi, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác và việc khắc phục hậu quả.

Lần đầu quy định về tố tụng điện tử

Dự thảo lần đầu quy định khái niệm “tố tụng điện tử” và nguyên tắc thực hiện hoạt động tố tụng trên môi trường điện tử theo quy định pháp luật.

Các nội dung được đề xuất gồm hồ sơ vụ án điện tử, số hóa tài liệu, liên thông và chia sẻ dữ liệu, giao nhận văn bản tố tụng bằng phương thức điện tử, xét xử trực tuyến. Đây được xác định là cơ sở pháp lý để chuyển từ phương thức tố tụng truyền thống sang tố tụng hiện đại trên nền tảng dữ liệu số.

Dự thảo cũng luật hóa quy định về xử lý sớm vật chứng, tài sản theo Nghị quyết 164/2024/QH15; bổ sung cơ chế xử lý vật chứng dễ hư hỏng, nhanh giảm giá trị hoặc có chi phí bảo quản lớn.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành nhưng đề nghị quy định ngay trong Bộ luật các trường hợp áp dụng, thẩm quyền, việc thay đổi, hủy bỏ quyết định xử lý vật chứng, tài sản, thay vì giao liên ngành quy định chi tiết, do nội dung này liên quan trực tiếp đến quyền tài sản của cá nhân, tổ chức.