Bên trong thỏa thuận hòa bình "phần lớn đã đàm phán xong" giữa Mỹ - Iran

Một dự thảo thỏa thuận mà Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng "về cơ bản đã được đàm phán xong" có thể mở đường cho bước hạ nhiệt lớn nhất trong cuộc chiến với Iran kể từ khi xung đột nổ ra vào tháng 2 - mở lại eo biển Hormuz, giảm áp lực lên thị trường dầu mỏ toàn cầu và khởi động một vòng đàm phán hạt nhân mới giữa Washington và Tehran.

"Một thỏa thuận phần lớn đã được đàm phán xong, chỉ còn chờ hoàn thiện giữa Mỹ, Iran và một số quốc gia khác. Các khía cạnh và chi tiết cuối cùng của thỏa thuận đang được thảo luận và sẽ sớm được công bố", Tổng thống  Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 23/5.

Ông tiết lộ thỏa thuận này sẽ bao gồm việc mở cửa eo biển Hormuz, tuyến đường huyết mạch cho nguồn cung dầu toàn cầu mà Tehran đã phong tỏa phần lớn kể từ khi cuộc chiến bắt đầu cách đây khoảng 3 tháng.

Ông không đề cập đến chương trình hạt nhân của Iran, dù trước đó đã liên tục nhấn mạnh trong suốt cuộc chiến rằng Iran sẽ không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân hoặc về kho dự trữ uranium làm giàu đến mức 60%.

Mặc dù hai bên dường như đang tiến gần nhau hơn bao giờ hết trong những tuần gần đây, nhưng những bất đồng lớn vẫn tồn tại về chương trình hạt nhân của Iran, tương lai của eo biển Hormuz, việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt và các nhượng bộ khác.

Khung đàm phán được cho là tập trung vào một bản ghi nhớ tạm thời (MOU) kéo dài 60 ngày, trong đó cả hai bên sẽ tạm dừng một số biện pháp thời chiến trong khi đàm phán một thỏa thuận rộng hơn.

Tuy nhiên, vẫn còn những câu hỏi lớn về việc liệu lực lượng an ninh ngày càng có ảnh hưởng của Iran - đặc biệt là Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - cuối cùng có chấp nhận những thỏa hiệp có thể làm giảm ảnh hưởng của Iran đối với eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của nước này hay không.

Bản dự thảo thỏa thuận chưa được hoàn thiện chính thức và vẫn có thể bị hủy bỏ.

Nội dung của thỏa thuận đề xuất là gì?

Theo các nguồn tin từ Mỹ và khu vực, thỏa thuận sẽ được triển khai theo từng giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên sẽ tập trung vào việc giảm căng thẳng ở Vùng Vịnh.

Theo dự thảo khung thỏa thuận: Iran sẽ mở lại eo biển Hormuz gần như đạt mức vận chuyển trước xung đột, Iran sẽ bắt đầu rà phá thủy lôi được gài trong tuyến đường thủy này, Mỹ sẽ dần nới lỏng lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, một số miễn trừ trừng phạt sẽ cho phép Iran nối lại xuất khẩu dầu mỏ, tài sản của Iran bị đóng băng ở nước ngoài có thể bắt đầu được giải phóng một phần, việc giảm nhẹ trừng phạt sẽ chỉ diễn ra sau khi Iran thực hiện các bước có thể kiểm chứng được.

Các quan chức Mỹ lập luận rằng thỏa thuận này có thể nhanh chóng giảm bớt áp lực lên nguồn cung năng lượng toàn cầu sau nhiều tháng gián đoạn nghiêm trọng ở eo biển Hormuz, nơi thường xuyên vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu của thế giới.

Tuy nhiên, các phương tiện truyền thông nhà nước của Iran đã bác bỏ thông tin ​​cho rằng eo biển Hormuz sẽ hoàn toàn trở lại trạng thái trước xung đột.

Hãng thông tấn nhà nước Iran Tasnim cho biết Tehran sẽ tiếp tục khẳng định “chủ quyền” đối với eo biển Hormuz và cảnh báo “quyền tự do đi lại” sẽ không tự động được khôi phục.

Bộ Ngoại giao Iran tuyên bố bất kỳ cơ chế nào liên quan đến eo biển Hormuz nên được đồng thuận giữa Iran, Oman và các quốc gia giáp ranh với tuyến đường thủy này, và Mỹ "không liên quan" đến vấn đề đó.

Iran cũng nhấn mạnh lệnh phong tỏa hàng hải của Mỹ phải được dỡ bỏ trong vòng 30 ngày trước khi bất kỳ sự bình thường hóa lớn nào trong hoạt động hàng hải ở eo biển Hormuz có hiệu lực.

Các cuộc đàm phán hạt nhân vẫn chưa được giải quyết

Những vấn đề khó khăn nhất trong thỏa thuận Mỹ - Iran dường như đã bị trì hoãn, thay vì được giải quyết.

Bản dự thảo thỏa thuận được cho là bao gồm: Iran cam kết sẽ không theo đuổi vũ khí hạt nhân, các cuộc đàm phán về việc tạm dừng làm giàu uranium, các cuộc đàm phán về số phận kho dự trữ uranium được làm giàu cao của Iran, các cuộc thảo luận về việc nới lỏng các lệnh trừng phạt rộng hơn và giải phóng tài sản đóng băng của Iran.

Tuy nhiên, Tehran đã công khai phủ nhận việc đồng ý với bất kỳ hạn chế hạt nhân mới nào ở giai đoạn này. Hãng thông tấn Tasnim đưa tin “Iran chưa chấp nhận bất kỳ hành động nào trong lĩnh vực hạt nhân ở thời điểm hiện tại”.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmail Baghaei hôm 23/5 cho biết bản ghi nhớ sẽ tập trung vào việc kết thúc xung đột, chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với Iran và giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Tehran ở nước ngoài, chứ không bao gồm chương trình hạt nhân của nước này.

"Các lệnh trừng phạt chắc chắn là một phần của các chủ đề đàm phán, nhưng vì chúng tôi không thảo luận về vấn đề hạt nhân ở giai đoạn này, nên cũng sẽ không có cuộc đàm phán nào về các chi tiết của việc dỡ bỏ trừng phạt", ông Baghaei nói.

Sự mâu thuẫn này làm nổi bật tính chất mong manh của thỏa thuận được đề xuất: Washington dường như coi bản ghi nhớ này là bước khởi đầu của con đường hướng tới những nhượng bộ hạt nhân sâu rộng hơn, trong khi Tehran lại mô tả nó một cách hẹp hơn như một thỏa thuận hàng hải và kinh tế.

Thông điệp của Iran

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nhấn mạnh sẽ không có quyết định cuối cùng nào được đưa ra nếu không có sự chấp thuận từ Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei và Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran.

Bình luận này làm dấy lên sự không chắc chắn về việc liệu giới lãnh đạo Iran có hoàn toàn ủng hộ khuôn khổ được đề xuất hay không.

Cùng lúc đó, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết đã có “tiến bộ đáng kể” nhưng nhắc lại rằng lằn ranh đỏ của Washington vẫn không thay đổi: Iran “không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân”.

Ông Rubio cũng chỉ trích các mối đe dọa của Iran đối với hoạt động vận chuyển hàng hải ở eo biển Hormuz, gọi đó là hành vi bất hợp pháp theo luật quốc tế.