Chuyện ở một trong "bát danh hương", cả làng làm một điều đêm giao thừa

Cảnh Dương là làng biển thuộc tỉnh Quảng Bình trước đây, nay là một phần của xã Hòa Trạch, tỉnh Quảng Trị. Làng có lịch sử gần 400 năm, từng được xếp vào “bát danh hương” - 8 ngôi làng nổi tiếng có bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa đặc sắc ở tỉnh Quảng Bình (cũ).

Trải qua nhiều thế hệ, người dân Cảnh Dương vẫn gìn giữ những phong tục truyền thống, như xin lửa đêm giao thừa, Lễ hội Cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá voi cùng các làn điệu hò biển mộc mạc, sâu lắng.

Cả làng xin lửa đêm giao thừa

Khi kim đồng hồ nhích dần về thời khắc chuyển giao năm mới, Đình Thờ Tổ - nơi thờ các bậc tiền nhân khai khẩn vùng đất Cảnh Dương - chật kín người. Giữa sân đình, một đống củi lớn được chuẩn bị từ trước cho nghi thức xin lửa, ai nấy đều háo hức chờ đợi giây phút thiêng liêng.

Ông Nguyễn Văn Biểu (75 tuổi), một cao niên trong làng cho biết tục xin lửa đêm giao thừa bắt nguồn từ đời sống lênh đênh trên biển của ngư dân. Những ngày đánh bắt xa bờ, trong điều kiện bão gió, ngư dân khó giữ được lửa nên thường phải gọi nhau xin lửa giữa sóng to, gió lớn. Từ thực tế ấy, ngọn lửa dần trở thành biểu tượng của sự sống và niềm tin.

Theo ông Biểu, lửa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và linh thiêng, được xem như vị thần mang lại ấm no, hạnh phúc, nhất là trong những chuyến ra khơi của ngư dân. Lễ xin lửa được tổ chức tại Đình Thờ Tổ của làng. Công tác chuẩn bị thường bắt đầu từ ngày 23/12 âm lịch hằng năm.

Khoảng 20h đêm giao thừa, dân làng từ già trẻ, gái trai đến các cụ cao niên, chỉnh tề áo dài, khăn đóng tề tựu về đình trong không khí vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.

Đúng 22h, lễ cúng thần linh bắt đầu, các bậc cao niên, đức cao vọng trọng thực hiện nghi thức thắp lửa. Người được chọn phải có gia đình hòa thuận, con cháu đủ đầy, tượng trưng cho sự viên mãn.

Sau phần lễ, một cụ cao niên xin lửa từ trong đình, rước ra mồi vào đống củi giữa sân. Khi ngọn lửa bùng lên cũng là lúc giao thừa đến gần. Người dân lần lượt dùng đuốc đã chuẩn bị sẵn để xin lửa. Từ ngọn lửa lớn giữa đình làng, hàng trăm đốm lửa nhỏ được rước về từng nhà, len lỏi theo các đường làng, ngõ xóm, làm sáng rực cả một vùng.

“Người dân quan niệm mang được lửa từ Đình Thờ Tổ về sẽ gặp may mắn trong năm mới, có những chuyến biển thuận lợi, con cháu học hành tiến bộ, gia đình ấm êm”, ông Biểu chia sẻ.

Giải thích thêm về tục xin lửa, ông Nguyễn Văn Hiến (76 tuổi, ở làng Cảnh Dương) cho biết sau khi rước về, lửa thiêng được châm vào đống củi trước cửa nhà, dùng để thắp hương tổ tiên, nấu bánh chưng, đun nước đầu năm.

“Tục lệ ấy đã duy trì hàng trăm năm qua, trở thành nét tín ngưỡng không thể thiếu của người dân làng biển chúng tôi. Ngọn lửa còn là biểu tượng của sự ấm no, may mắn và gắn kết cộng đồng”, ông Hiến nói.

Tín ngưỡng thờ cá voi và lễ hội cầu ngư đầu năm mới

Nằm bên dòng sông Roòn hiền hòa, Cảnh Dương là một trong những làng cổ nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình xưa. Trải qua gần 4 thế kỷ, nơi đây vẫn giữ trọn nét riêng của một làng biển truyền thống, mộc mạc, nghĩa tình và kiên cường trước sóng gió.

Trong kháng chiến chống Pháp, Cảnh Dương là “làng chiến đấu kiểu mẫu”, trong kháng chiến chống Mỹ, làng được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân.

Cụ Đỗ Thị Uyên (85 tuổi) nói rằng nhiều người vẫn gọi Cảnh Dương là “làng cá voi”, bởi tục thờ cá voi tồn tại từ lâu đời. Vùng đất này có một nghĩa trang cá voi nằm bên bờ biển, hướng ra khơi với khoảng 30 mộ cá, được cắm bia, đặt tên và chăm sóc chu đáo. Người dân còn lập miếu thờ và lưu giữ 2 bộ xương cá voi khổng lồ, dạt vào bờ biển hàng trăm năm trước.

Ngư dân địa phương tin rằng cá voi (còn gọi là cá Ông) là vị thần hộ mệnh giữa đại dương, thường cứu giúp thuyền bè gặp nạn. Vì vậy, khi cá voi dạt vào bờ, người dân tổ chức an táng trang trọng, lập miếu thờ và hương khói quanh năm. 

Song hành với tục thờ cá voi, người Cảnh Dương còn có lễ hội Cầu ngư, nét văn hóa không thể thiếu vào đầu năm, khi mùa biển mới bắt đầu. Đây là sinh hoạt cộng đồng mang đậm yếu tố tâm linh, ngư dân tưởng nhớ thần linh, cầu mong trời yên biển lặng, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no.

“Để bắt đầu cầu ngư, bà con làm lễ xin rước Đức Thần Hoàng tại Đình Thờ Tổ về Linh Ngư Miếu, nơi thờ 2 bộ xương cá voi khổng lồ mà chúng tôi gọi là cá Ông, cá Bà. Tại đây diễn ra các nghi thức dâng hương, văn tế, hò chèo cạn và phát động ra quân đánh bắt hải sản”, cụ Uyên nói.

Theo lãnh đạo xã Hòa Trạch, những phong tục độc đáo ở Cảnh Dương không chỉ là nét văn hóa truyền thống mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, nuôi dưỡng đạo lý "uống nước nhớ nguồn". Những nét văn hóa ấy phản ánh đời sống tinh thần phong phú, thể hiện sự gắn bó bền chặt giữa con người với biển, với làng quê và cội nguồn cha ông.

Chính quyền địa phương luôn chú trọng bảo tồn, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia gìn giữ, đồng thời từng bước phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch, góp phần quảng bá hình ảnh quê hương, tạo động lực phát triển bền vững.