Số nhà, tên đường nhìn từ mã định danh thửa đất

TPHCM đang xây dựng quy định mới về đặt, đổi tên đường và công trình công cộng để cụ thể hóa thẩm quyền mà Luật Phát triển đô thị trao cho thành phố, đồng thời xử lý tình trạng đường chưa có tên, trùng tên, trùng số hoặc được gọi tên tự phát sau sáp nhập.

Đặt tên đường là công việc mang tính văn hóa. Nhưng nếu nhìn bằng tư duy hệ thống, đây còn là cơ hội chuẩn hóa địa chỉ để xây dựng một lớp hạ tầng dữ liệu cho đô thị thông minh.

Trong một cuộc trò chuyện ở Singapore, tôi được hỏi: Vì sao Việt Nam nói nhiều về đô thị thông minh, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI), song những việc tưởng như rất cơ bản như chuẩn hóa tên đường, số nhà và địa chỉ ở không ít đô thị vẫn còn nhiều bất cập? Câu hỏi ấy khiến tôi suy nghĩ.

Ở Singapore, địa chỉ không chỉ để con người đọc mà còn là dữ liệu để các hệ thống nhận diện chính xác một địa điểm. Với mã bưu chính sáu chữ số gắn riêng cho từng tòa nhà, cùng số tầng và số căn hộ, các hệ thống giao hàng, bản đồ số, dịch vụ công hay ứng cứu khẩn cấp có thể xác định vị trí rất nhanh.

Còn ở Việt Nam, một địa chỉ đôi khi vẫn được viết theo nhiều cách khác nhau, thậm chí ngay trong cùng một địa phương. Số nhà có thể không liên tục, địa chỉ nhà trong hẻm kèm nhiều dấu gạch chéo (“xuyệt”), tên đường có thể trùng nhau. Với người dân, đó là sự bất tiện. Nhưng với một thành phố đang chuyển đổi số, vấn đề lớn hơn là các hệ thống dữ liệu có thể không nhận ra những cách viết khác nhau ấy thực chất chỉ cùng một địa điểm.

Địa chỉ không chỉ là một cái tên

Mọi công nghệ, dù là dữ liệu lớn hay trí tuệ nhân tạo, cuối cùng đều phải trả lời những câu hỏi rất cụ thể: Ngôi nhà này nằm ở đâu? Thuộc thửa đất nào? Ai đang sống ở đó? Xe cứu thương, xe cứu hỏa phải đến chính xác vị trí nào? Nếu địa chỉ không chuẩn, logistics tốn thêm thời gian và nhiên liệu, quản lý dân cư phải đối chiếu nhiều nguồn, quy hoạch thiếu bức tranh chính xác, còn lực lượng cứu hộ có thể mất những phút quý giá để xác định vị trí.

Mùa mưa cho thấy điều này rất rõ. Khi một khu vực bị ngập, thành phố cần biết điểm ngập ở đâu, bao nhiêu hộ dân bị ảnh hưởng và đội cứu hộ nên tiếp cận từ hướng nào. Dữ liệu cảm biến, bản đồ cao độ địa hình, thông tin dân cư, giao thông và thời tiết chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được ghép nối trên một lớp địa chỉ thống nhất. Nếu không, mỗi hệ thống dù “thông minh” đến đâu vẫn có nguy cơ trở thành một hòn đảo dữ liệu.

Đổi tên đường: chi phí hay cơ hội?

Theo rà soát của Sở Văn hóa và Thể thao, sau sáp nhập TPHCM có 782 tuyến đường trùng tên hoặc trùng số, trong đó 35 tuyến trùng tên và 747 tuyến là đường số trùng nhau. Thành phố đã chọn hướng hạn chế tối đa việc đổi tên: giữ nguyên các tuyến trùng tên nằm ở phường, xã khác nhau, nghiên cứu gắn thêm tiền tố hoặc hậu tố cho đường số. Đây là cách tiếp cận hợp lý, dù vẫn sẽ có những tuyến đường cần đặt tên mới hoặc điều chỉnh tên.

Nhưng cần nhìn thêm chi phí xã hội của mỗi lần đổi tên. Pháp luật không bắt buộc người dân đổi những giấy tờ còn hiệu lực khi địa danh thay đổi do sắp xếp đơn vị hành chính. Song trên thực tế, khi địa chỉ trên căn cước, sổ đỏ, đăng ký kinh doanh, hợp đồng hay bảng hiệu không còn khớp nhau, người dân và doanh nghiệp thường phải cập nhật để tránh vướng mắc khi giao dịch.

Vì vậy, câu hỏi không chỉ là có nên đổi tên đường hay không, mà là: làm thế nào để tên đường có thể thay đổi mà dữ liệu của người dân và doanh nghiệp không phải thay đổi theo?

Giải pháp là tách “mã địa chỉ” khỏi “tên đường”. Mỗi thửa đất, công trình và từng căn hộ bên trong nên có một mã định danh duy nhất, ổn định, gắn với vị trí địa lý. Tên đường, tên phường hay địa giới hành chính chỉ là lớp thông tin hiển thị cho con người; lớp này có thể thay đổi, còn mã định danh thì không. Khi một con đường đổi tên, dữ liệu đất đai, thuế, dân cư, ngân hàng hay bản đồ vẫn tham chiếu cùng một mã, địa điểm không bị “thay đổi danh tính”.

Điều đáng mừng là nền tảng pháp lý cho cách làm này đã có. Nghị định 326/2026/NĐ-CP về định danh địa điểm, có hiệu lực từ ngày 1-9-2026, quy định mỗi thửa đất, công trình xây dựng, địa danh… được cấp một mã định danh 12 chữ số, duy nhất trên toàn quốc và ổn định lâu dài và có thể tra cứu trên VNeID. Vấn đề còn lại là làm sao để mã ấy thực sự trở thành “xương sống” của các hệ thống dữ liệu đô thị.

Theo tôi, TPHCM có thể làm bốn việc:

Thứ nhất, đi đầu triển khai định danh địa điểm. Thay vì xây dựng hệ thống mã riêng, thành phố nên phối hợp với các bộ, ngành để sớm cấp mã cho toàn bộ thửa đất, công trình trên địa bàn, làm sạch dữ liệu địa chỉ sau sáp nhập và gắn tọa độ chính xác cho từng địa điểm.

Thứ hai, dùng mã định danh địa điểm làm khóa tham chiếu chung cho các cơ sở dữ liệu dân cư, đất đai, thuế, quy hoạch, giao thông, y tế, cứu hộ, đồng thời mở kết nối có kiểm soát cho ngân hàng, logistics và bản đồ số. Khi đó, mỗi lần địa chỉ được cập nhật, các hệ thống đã kết nối sẽ ghi nhận đồng bộ. Điều này đòi hỏi chuẩn kết nối và cơ chế chia sẻ dữ liệu rõ ràng.

Thứ ba, chuẩn hóa số nhà, hẻm và tọa độ. Đợt rà soát tên đường là cơ hội để giảm dần những cách ghi số nhà phức tạp. Mỗi quyết định đặt, đổi tên đường hay cấp số nhà mới cần được cập nhật ngay vào cơ sở dữ liệu định danh địa điểm. Có thể làm từng bước, ưu tiên khu đô thị mới.

Thứ tư, nâng ngân hàng tên đường thành quỹ tên dài hạn. Thành phố hiện có hơn 3.700 tên trong ngân hàng, khoảng 2.300 tên chưa sử dụng. Bước tiếp theo là phân nhóm theo chủ đề lịch sử, văn hóa, danh nhân, địa danh, biển đảo…, gắn với quy hoạch không gian. Đặt tên đường cần tính đến thành phố của 30, 50 hay 100 năm sau.

Với những lô đất trống hay công trình mới chỉ nằm trên bản vẽ, mã định danh nên gắn với thửa đất ngay từ đầu. Khi công trình được xây dựng, mã thửa giữ nguyên; công trình và các căn hộ được cấp thêm mã riêng, liên kết với mã thửa. Khi tách thửa, mã mới liên kết với mã gốc; khi hợp thửa, mã cũ ngừng sử dụng nhưng lịch sử vẫn được lưu lại.

Số nhà cũng có thể được đánh theo khoảng cách tính từ đầu đường, như nhiều nước đang làm, thay vì đếm lần lượt. Khi đó, lô còn trống vẫn có sẵn “chỗ” trong dãy số, nhà mới xây chen vào không phát sinh thêm nhiều tầng “xuyệt”. Việc cấp số nhà nên được tích hợp vào thủ tục cấp phép xây dựng; với khu đô thị mới, dải số có thể xác định ngay từ khâu quy hoạch. Như vậy, dữ liệu địa chỉ chuẩn ngay từ đầu.

Nền móng của đô thị thông minh là dữ liệu đáng tin cậy, và địa chỉ là một trong những lớp cơ bản nhất. AI có thể rất thông minh, xe tự hành có thể định vị với độ chính xác rất cao, nhưng nếu địa chỉ không chuẩn, robot giao hàng vẫn có thể không biết phải giao cho căn nhà nào.

Vì vậy, qua đợt đặt, đổi tên đường và chuẩn hóa địa chỉ lần này, TPHCM có thể cùng lúc giải quyết ba bài toán: giữ gìn giá trị lịch sử qua tên đường; giảm phiền hà cho người dân; xây dựng nền tảng dữ liệu cho đô thị thông minh. Khi đó, thành phố không chỉ thay những tấm biển trên đường phố, mà còn đang xây dựng một “hệ điều hành địa chỉ” cho chính mình.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!