Chống lãng phí và sức mạnh quốc gia

Năm ngoái, tôi tham dự một chuyến công tác tại Hoa Kỳ. Ngoài chương trình chính thức, đoàn chúng tôi được bố trí ở tại nhà những người bạn Mỹ để có thêm cơ hội tìm hiểu văn hóa và đời sống. Cuối đợt công tác, chúng tôi mời các chủ nhà dùng bữa chia tay tại một nhà hàng Việt Nam.

Bữa ăn diễn ra vui vẻ, thân tình. Ăn xong, mọi người lần lượt xin nhà hàng những chiếc hộp để đựng thức ăn còn thừa. Một chút cơm rang, vài miếng sườn nướng, thậm chí chút nước phở còn lại cũng được thu dọn cẩn thận, mang về. Tôi đến Mỹ lần đầu nên khá ngạc nhiên. Những người trong đoàn từng sang nhiều lần bảo đó là một thói quen tiết kiệm rất thông thường.

Những chiếc hộp ấy khiến tôi nhớ đến vài lần đi ăn buffet. Có những nhà hàng đặt ngay dòng chữ nhắc khách chỉ lấy lượng thức ăn vừa đủ, thậm chí quy định nếu lấy quá nhiều mà để thừa thì có thể phải trả thêm phí. Một bữa ăn đã được thanh toán không có nghĩa là người ta có quyền lãng phí. Bởi phía sau mỗi món ăn vẫn là nguyên liệu, công sức của người sản xuất, người chế biến, năng lượng, nước, thời gian và nhiều nguồn lực khác đã được sử dụng để tạo nên nó.

Mỗi nơi có một tập quán, nhưng tiết kiệm luôn là cách trân trọng nguồn lực. Ở nhiều vùng quê Việt Nam, người ta vẫn có thói quen mang túi đến chia cỗ mang về. Có thể trông hơi "cổ điển", nhưng các cụ vẫn nhắc: Hạt gạo là ngọc thực, rơi vãi là phải tội. Câu ca dao "Ở đây một hạt cơm rơi/ Ngoài kia bao hạt mồ hôi thấm đồng" cũng là một lời nhắc giản dị về giá trị của những gì tưởng như rất nhỏ.

Từ một bữa ăn, câu chuyện có thể rộng hơn nhiều. Lãng phí không chỉ là thức ăn bỏ đi, mà còn là tiền bạc, đất đai, tài nguyên, tài sản công, thời gian của người dân, thời gian làm việc của cán bộ, cơ hội đầu tư và cả năng lực của bộ máy. Có những công trình kéo dài nhiều năm, nguồn lực đã bỏ ra nhưng công năng chưa phát huy; có những dự án chậm tiến độ, hiệu quả thấp, khiến nguồn lực xã hội bị nằm im thay vì tạo ra giá trị. Lãng phí không chỉ là mất đi cái đã có, mà còn là không tạo ra được giá trị từ những nguồn lực đang có.

Đó là lý do chống lãng phí được đặt ra ngày càng mạnh mẽ như một yêu cầu đối với phát triển. Trong bài viết "Chống lãng phí", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cảnh báo lãng phí làm suy giảm nguồn lực, giảm hiệu quả và có thể "bỏ lỡ thời cơ phát triển của đất nước". Cái giá của lãng phí vì thế không chỉ nằm ở số tiền đã chi. Đáng lo hơn là những giá trị lẽ ra có thể được tạo ra nhưng đã không xuất hiện. Một công trình không hoàn thành không chỉ làm mất đi phần vốn đã đầu tư, mà còn làm mất những lợi ích mà công trình ấy đáng lẽ mang lại. Một nguồn lực bị sử dụng kém hiệu quả không chỉ là nguồn lực bị hao hụt, mà còn là một cơ hội phát triển bị bỏ qua.

Nhưng có một dạng lãng phí âm thầm hơn, khó nhìn thấy hơn: lãng phí thời gian và công sức của con người.

Theo dõi lĩnh vực giáo dục, tôi thấy không ít trường đại học yêu cầu người dự tuyển bậc tiến sĩ nộp bằng đại học cùng bảng điểm học đại học, rồi bảng điểm học thạc sĩ có công chứng, dù ứng viên đã học đại học và thạc sĩ ngay tại chính trường đó. Nhà trường đã có thông tin, nhưng người học vẫn phải tìm lại giấy tờ, đi sao y, công chứng rồi nộp lại cho chính nơi đang lưu giữ những thông tin ấy. 

Với một người, thủ tục có thể chỉ mất vài giờ. Nhưng nếu hàng trăm, hàng nghìn người cùng phải làm những việc tương tự, thời gian xã hội bị tiêu hao sẽ không còn nhỏ. Lãng phí đôi khi không phải là tiêu một đồng ngân sách sai chỗ, mà là bắt người khác mất thời gian để chứng minh một điều mà chính cơ quan yêu cầu đã biết và biết rõ nhất.

Đó là thứ lãng phí khó nhìn thấy trên sổ sách. Không có khoản chi nào hiện lên thành một con số lớn, không có tài sản nào hư hỏng trước mắt, nhưng hàng nghìn giờ lao động vẫn bị tiêu hao. Người dân đi lại, chờ đợi, bổ sung giấy tờ; cán bộ tiếp nhận, kiểm tra, nhập lại những thông tin mà hệ thống có thể đã có. Mỗi việc riêng lẻ tưởng như rất nhỏ, cộng lại có thể trở thành một chi phí xã hội đáng kể.

Đáng nói hơn, lãng phí nhiều khi hình thành từ những việc rất quen thuộc: một quy trình được giữ lại vì "trước nay vẫn làm thế", một khoản chi được thực hiện vì "đã có trong dự toán", một cuộc họp được tổ chức vì "đến lịch", một giấy tờ được yêu cầu vì "quy định là như vậy".

Khi không ai đặt câu hỏi liệu việc đó còn cần thiết hay không, lãng phí dần trở thành một phần của quy trình. Và khi đã thành quy trình, nó lại khó được nhận ra và cũng khó để thay đổi.

Không phải mọi lãng phí đều bắt đầu từ một quyết định sai. Có những lãng phí bắt đầu từ một quyết định từng đúng nhưng không còn phù hợp; từ một thủ tục từng cần thiết nhưng nay dữ liệu đã có; từ một cách làm được duy trì quá lâu mà không ai kiểm tra lại hiệu quả.

Vì vậy, chống lãng phí không thể chỉ là xử lý những thiệt hại đã xảy ra. Quan trọng hơn là phải nhìn từ đầu vào của mỗi quyết định, mỗi dự án, mỗi quy trình và đặt ra những câu hỏi rất cụ thể: Nguồn lực này có tạo ra giá trị tương xứng không? Có cách nào làm nhanh hơn, tốt hơn, ít tốn kém hơn không? Quy trình này còn thực sự cần thiết không? Nếu bỏ một bước, người dân có được phục vụ tốt hơn mà chất lượng quản lý vẫn bảo đảm không?

Ở tầm rộng hơn, đó chính là câu chuyện về năng lực phát triển. Nền kinh tế có thể tăng trưởng không chỉ nhờ tạo thêm nguồn lực, mà còn nhờ nâng cao hiệu quả sử dụng từng đơn vị nguồn lực. Một cơ quan, tổ chức có thể mạnh lên không chỉ bằng việc bổ sung thêm người, thêm tiền, thêm trụ sở, mà còn bằng cách giảm những khâu trung gian không cần thiết, rút ngắn thời gian xử lý và để mỗi cán bộ dành nhiều hơn thời gian cho những công việc thực sự tạo ra giá trị. Và tựu trung, đất nước có thể giàu lên không chỉ bằng việc làm ra nhiều hơn, mà còn bằng việc để ít hơn những gì mình làm ra bị thất thoát, trì trệ hoặc sử dụng sai mục đích.

Bởi vậy, chống lãng phí cần được nhìn như một phương thức nâng cao năng suất và chất lượng phát triển. Mỗi đồng vốn được sử dụng đúng chỗ, mỗi mét đất được khai thác hiệu quả, mỗi giờ lao động được sử dụng có ích, mỗi thủ tục được cắt giảm hợp lý đều góp phần làm tăng thêm năng lực của nền kinh tế và chất lượng phục vụ nhân dân.

Từ góc nhìn ấy, chống lãng phí không phải là một phong trào tiết kiệm theo nghĩa đơn thuần. Càng không phải chỉ là yêu cầu "chi ít đi". Chi ít nhưng không tạo ra giá trị cũng có thể là lãng phí; ngược lại, chi nhiều hơn cho một công trình, một dịch vụ hay một chính sách nếu tạo ra giá trị lớn hơn, lâu dài hơn thì đó có thể là đầu tư cần thiết. Điều quan trọng là phải đo được hiệu quả của nguồn lực đã sử dụng và không ngừng tìm cách nâng cao hiệu quả ấy.

Một đất nước muốn đi nhanh, đi xa không chỉ cần tạo thêm nguồn lực, mà còn phải biết giải phóng nguồn lực đang bị mắc kẹt trong những dự án chậm tiến độ, những thủ tục không cần thiết, những quy trình lỗi thời và những cách làm kém hiệu quả. Khi nguồn lực được lưu chuyển nhanh hơn, được sử dụng đúng chỗ và tạo ra nhiều giá trị hơn, sức mạnh của nền kinh tế cũng được gia tăng.

Sức mạnh của một quốc gia, vì thế, không chỉ được đo bằng những gì quốc gia ấy có, mà còn bằng khả năng biến những gì mình có thành những giá trị mới. Chẳng hạn, đồng vốn được sử dụng hiệu quả có thể tạo thêm việc làm, quỹ đất được khai thác đúng cách có thể tạo thêm không gian phát triển.

Có những thứ khó nhìn thấy nhưng tạo ra hiệu quả không ngờ, chẳng hạn một thủ tục được cắt giảm đúng chỗ có thể trả lại cho xã hội hàng nghìn giờ lao động... Những điều tưởng như nhỏ ấy, khi được cộng lại ở quy mô quốc gia, sẽ trở thành một nguồn sức mạnh rất lớn.

Sau cùng, chống lãng phí bắt đầu từ một câu hỏi tưởng như rất giản dị: Nguồn lực này có đang được sử dụng để tạo ra giá trị tốt nhất có thể hay chưa?

Khi câu hỏi ấy trở thành một thói quen trong mỗi quyết định công, mỗi cơ quan, mỗi doanh nghiệp và mỗi người dân, tiết kiệm sẽ không còn chỉ là một phẩm chất trong đời sống. Đó sẽ là một phương thức quản trị, một yêu cầu của phát triển và sâu xa hơn, là cách biến từng nguồn lực của đất nước thành sức mạnh phục vụ con người và làm nên sức mạnh quốc gia.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!