Đổi mới thi tốt nghiệp THPT: Đổi mới công nghệ hay quản trị?

Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay là hoạt động có quy mô lớn nhất của ngành giáo dục. Mỗi năm, cả nước huy động hàng trăm nghìn cán bộ quản lý, giáo viên, công an, y tế và lực lượng hỗ trợ để tổ chức kỳ thi. Các địa phương phải dành nguồn kinh phí đáng kể cho việc in sao đề thi, vận chuyển, bảo quản, coi thi, chấm thi, bảo đảm an ninh và xử lý các tình huống phát sinh. Một kỳ thi chỉ diễn ra trong vài ngày nhưng công tác chuẩn bị kéo dài nhiều tháng, tiêu tốn rất nhiều nguồn lực của Nhà nước và xã hội.

Đó là chưa kể những áp lực mà kỳ thi tạo ra. Chỉ một sai sót cũng có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của hàng nghìn thí sinh. Chính vì vậy, yêu cầu đổi mới không chỉ xuất phát từ sự phát triển của công nghệ mà còn từ đòi hỏi phải giảm chi phí xã hội, hạn chế rủi ro và củng cố niềm tin của người dân. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết sẽ ứng dụng công nghệ, quy trình tiên tiến vào kỳ thi chuẩn hóa quốc gia trong thời gian tới, đồng thời nghiên cứu tổ chức nhiều đợt thi trong năm. Theo báo Dân trí, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng lộ trình chuyển đổi kỳ thi tốt nghiệp THPT từ hình thức thi trên giấy sang thi trên máy tính. Sau khi hoàn thiện đề án, ngân hàng câu hỏi, phần mềm và hạ tầng kỹ thuật, Bộ dự kiến thí điểm tổ chức kỳ thi trên máy tính từ năm 2027 tại các địa phương đủ điều kiện và tiến tới triển khai đồng bộ từ năm 2030.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra không chỉ là đổi mới kỹ thuật tổ chức một kỳ thi, mà còn là đổi mới phương thức quản trị.

Những năm gần đây, nhiều giải pháp được đưa ra, nhưng vẫn xuất hiện các vụ việc vi phạm quy chế ở mức độ khác nhau. Có trường hợp sử dụng thiết bị công nghệ cao để gian lận; có nơi xảy ra sai sót trong quá trình tổ chức; có những biểu hiện thiếu trách nhiệm của một số cá nhân được giao nhiệm vụ. Điều đó cho thấy, trong một kỳ thi quốc gia quy mô lớn, chỉ cần một mắt xích yếu cũng có thể ảnh hưởng đến uy tín của toàn bộ hệ thống. Đó cũng là lý do việc ứng dụng công nghệ và nghiên cứu mô hình tổ chức mới là yêu cầu khách quan.

Thi trên máy tính không chỉ là thay giấy bằng màn hình. Công nghệ sẽ giúp giảm đáng kể các khâu thủ công như in sao đề thi, vận chuyển, bảo quản bài thi và chấm thi. Ngân hàng câu hỏi lớn kết hợp với thuật toán tạo đề có thể tạo ra nhiều mã đề khác nhau nhưng vẫn bảo đảm tương đương về độ khó, góp phần hạn chế nguy cơ lộ đề, quay cóp và can thiệp trái phép vào kết quả thi. Kết quả được xử lý nhanh hơn, chính xác hơn và minh bạch hơn.

Việc tổ chức nhiều đợt thi trong năm cũng mở ra những lợi ích đáng kể. Áp lực của một kỳ thi duy nhất sẽ được giảm bớt khi học sinh có nhiều cơ hội lựa chọn thời điểm dự thi. Nếu gặp sự cố về sức khỏe hoặc tâm lý trong một đợt thi, các em vẫn còn cơ hội ở những đợt tiếp theo. Các trường đại học cũng có thêm dữ liệu để tuyển sinh thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một kỳ thi diễn ra trong vài ngày.

Song, không nên hiểu tổ chức nhiều đợt thi là mở rộng vô hạn cơ hội dự thi. Kỳ thi tốt nghiệp THPT không tồn tại độc lập mà là khâu cuối của cả quá trình giáo dục phổ thông, đồng thời là căn cứ quan trọng để các cơ sở giáo dục đại học tuyển sinh. Do đó, mọi phương án cải cách đều phải được đặt trong tổng thể vận hành của hệ thống giáo dục. Các đợt thi, nếu được tổ chức, vẫn phải diễn ra sau khi kết thúc năm học và hoàn thành đủ sớm để các trường đại học triển khai tuyển sinh, chuẩn bị năm học mới. Nói cách khác, số lượng các đợt thi không phải là vấn đề cốt lõi. Điều quan trọng hơn là xây dựng được một quy trình khảo thí thống nhất, kết nối chặt chẽ giữa dạy học, đánh giá, xét công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh.

Máy tính có thể thay thế giấy thi nhưng không thể tự tạo ra sự công bằng. Phần mềm có thể thay thế nhiều thao tác thủ công nhưng không thể thay thế trách nhiệm của người quản lý. Nếu coi chuyển đổi số chỉ là đầu tư thiết bị thì rất dễ rơi vào tư duy "số hóa quy trình cũ" thay vì đổi mới cách quản trị. Cho nên, giải pháp thi trên máy tính và tổ chức nhiều đợt thi chỉ phát huy tác dụng khi đi kèm với nhiều điều kiện khác, mà tập trung lại chính là đổi mới quản trị giáo dục.

Trước hết, điều kiện hạ tầng công nghệ giữa các vùng miền vẫn còn khoảng cách khá lớn. Không ít trường học ở vùng sâu, vùng xa chưa có đủ phòng máy đạt chuẩn; đường truyền internet, nguồn điện và đội ngũ kỹ thuật còn hạn chế. Trong khi đó, học sinh ở các đô thị đã quen với môi trường học tập số. Nếu triển khai đại trà khi điều kiện chưa đồng đều thì chính sự khác biệt về hạ tầng sẽ tạo ra sự khác biệt về cơ hội. Một kỳ thi hiện đại không thể được xây dựng trên nền tảng của sự chênh lệch.

Thứ hai là phải xây dựng được một ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa ở trình độ cao. Khi tổ chức nhiều đợt thi trong năm, điều quan trọng nhất không phải là có bao nhiêu đợt thi mà là mọi đề thi đều phải có giá trị tương đương. Nếu có cảm nhận rằng đợt này dễ hơn đợt khác, hoặc lựa chọn thời điểm dự thi có thể tạo ra lợi thế, thì niềm tin vào kỳ thi sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, mỗi câu hỏi phải được thử nghiệm, đánh giá về độ khó, khả năng phân hóa và độ tin cậy bằng các phương pháp khảo thí hiện đại.

Thứ ba là phải thay đổi toàn diện phương thức bảo đảm an ninh kỳ thi. Nếu trước đây trọng tâm là bảo vệ đề giấy, bài thi giấy và quá trình vận chuyển thì trong môi trường số, trọng tâm sẽ chuyển sang bảo mật dữ liệu, an toàn hệ thống, kiểm soát truy cập, phòng chống tấn công mạng và xử lý sự cố kỹ thuật. Cùng với đó là việc xây dựng quy trình ứng phó với các tình huống phát sinh, bảo đảm tính liên tục của hệ thống và an toàn tuyệt đối cho dữ liệu kỳ thi.

Đồng thời, cần tính toán kỹ sự kết nối giữa kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học. Nếu tổ chức nhiều đợt thi, các trường đại học sẽ sử dụng kết quả nào, cách quy đổi điểm giữa các đợt ra sao, thời điểm xét tuyển như thế nào để vừa tạo thuận lợi cho thí sinh vừa bảo đảm sự ổn định của hệ thống? Một cải cách chỉ thành công khi toàn bộ hệ thống vận hành đồng bộ, chứ không chỉ một khâu được đổi mới.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia có mục tiêu tạo ra một chuẩn đánh giá thống nhất để học sinh ở mọi vùng miền được đánh giá bằng cùng một thước đo; tạo nguồn dữ liệu đủ tin cậy để các trường đại học sử dụng trong tuyển sinh; đồng thời giúp cơ quan quản lý theo dõi chất lượng giáo dục và điều chỉnh chính sách khi cần thiết. Quan trọng hơn, đó là tạo dựng niềm tin xã hội vào sự công bằng.

Muốn đạt được mục tiêu ấy, ngân hàng câu hỏi phải được chuẩn hóa theo các tiêu chuẩn khảo thí hiện đại. Thi trên máy tính cần có lộ trình phù hợp để giảm rủi ro và tăng tính khách quan. Trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn cần được ứng dụng để phát hiện những bất thường về phổ điểm, kết quả thi và các dấu hiệu tiêu cực. Cơ chế tổ chức cũng cần tăng tính độc lập, hạn chế tối đa sự can thiệp chủ quan của con người ở những khâu nhạy cảm. Đồng thời, cần công khai hơn các dữ liệu kỹ thuật của kỳ thi để xã hội có cơ sở giám sát và phản biện.

Một nền giáo dục hiện đại không thể được vận hành bằng những giải pháp tình thế mà phải được quản trị bằng dữ liệu, công nghệ, trách nhiệm giải trình và niềm tin xã hội. Công nghệ có thể thay đổi cách tổ chức kỳ thi, nhưng chỉ quản trị tốt mới làm cho kỳ thi thực sự minh bạch như kỳ vọng.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!