Vấn nạn xương khớp "già trước tuổi" và giải pháp từ Y học tái tạo

Không chỉ người cao tuổi, ngày càng nhiều người ngoài 30 tuổi đã xuất hiện đau khớp, cứng khớp, hạn chế vận động.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các bệnh lý cơ xương khớp hiện là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây đau mạn tính và suy giảm khả năng vận động trên toàn cầu.

Tại Việt Nam, số lượng người bệnh đau khớp, thoái hóa khớp gối, cột sống hay tổn thương gân cơ đang gia tăng nhanh, không chỉ ở người lớn tuổi mà cả nhóm dân văn phòng, người ít vận động và người chơi thể thao.

Tại tọa đàm trực tuyến “Y học tái tạo trong điều trị thoái hóa cơ xương khớp” do báo Dân trí phối hợp cùng Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc tổ chức, nhiều vấn đề “nóng” liên quan đến bệnh cơ xương khớp và xu hướng điều trị mới đã được các chuyên gia phân tích.

Khi bệnh xương khớp không còn là chuyện của tuổi già

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Ngọc Lan, chuyên gia các bệnh lý nội cơ xương khớp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh, cho biết thoái hóa khớp vốn là bệnh lý gắn với lão hóa. Tuy nhiên, mô hình bệnh hiện nay đang thay đổi rất nhanh.

“Nhiều người ngoài 30 tuổi đã bắt đầu có dấu hiệu thoái hóa khớp”, PGS Ngọc Lan chia sẻ.

Theo chuyên gia, nguyên nhân không chỉ nằm ở tuổi tác mà còn đến từ chính lối sống hiện đại.

Ngồi quá lâu, ít vận động, thiếu vitamin D do ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời, thừa cân béo phì hay tập luyện quá sức đều là những yếu tố thúc đẩy quá trình thoái hóa diễn ra sớm hơn.

“Nhiều người cả ngày ngồi văn phòng nhưng khi tập luyện lại tập quá mức”, PGS Ngọc Lan cho biết.

Tại các phòng khám cơ xương khớp, nhóm bệnh nhân đau khuỷu tay, đau vai, đau gối liên quan đến pickleball, tennis, chạy bộ hay gym đang gia tăng nhanh chóng.

Theo ThS.BSNT Nguyễn Thanh Kim Huệ, chuyên gia nội cơ xương khớp, Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc - Phúc Trường Minh, nhiều người chơi thể thao theo phong trào nhưng không khởi động kỹ, tập sai kỹ thuật hoặc vận động lặp đi lặp lại quá mức.

“Ban đầu chỉ là viêm gân nhẹ, nhưng lâu dần có thể dẫn tới thoái hóa gân, rách điểm bám gân hoặc tổn thương dây chằng”, BS Huệ nói.

Đáng lo hơn, nhiều người chủ quan với các dấu hiệu ban đầu.

Theo PGS Ngọc Lan, triệu chứng sớm của thoái hóa khớp thường khá âm thầm. Người bệnh có thể đau khi lên xuống cầu thang, đau sau vận động hoặc nghe tiếng lục cục khi đi lại.

Ban đầu, cơn đau chỉ thoáng qua nên nhiều người bỏ qua. Nhưng thực chất, lớp sụn khớp đã bắt đầu bị bào mòn, dịch khớp giảm cả số lượng lẫn chất lượng khiến khớp không còn vận động trơn tru như trước.

Ngoài đau và tiếng lục cục, người bệnh còn có thể xuất hiện tình trạng sưng khớp, cứng khớp hoặc hạn chế vận động.

Theo các chuyên gia, nếu không được điều trị kịp thời, tình trạng này có thể tiến triển thành đau mạn tính, biến dạng khớp, lệch trục khớp, thậm chí mất khả năng vận động.

Nhiều người Việt "tiền mất, tật mang" vì hễ đau là tự mua thuốc

Một trong những vấn đề được các chuyên gia nhấn mạnh nhiều lần tại tọa đàm là tình trạng tự điều trị tràn lan.

Theo các bác sĩ, rất nhiều bệnh nhân đau khớp không đi khám chuyên khoa mà nghe truyền miệng, tự mua thuốc chống viêm, giảm đau hoặc dùng các loại thuốc “gia truyền”, thuốc đông y không rõ nguồn gốc.

Ban đầu, những loại thuốc này thường cho cảm giác giảm đau nhanh nên người bệnh tiếp tục sử dụng kéo dài.

Một trong những vấn đề được các chuyên gia nhấn mạnh nhiều lần tại tọa đàm là tình trạng tự điều trị tràn lan (Ảnh: Thành Đông).

“Nhiều loại thuốc có thể chứa corticoid nhưng bệnh nhân không hề biết”, PGS Ngọc Lan cảnh báo.

Theo PGS Ngọc Lan, việc lạm dụng corticoid kéo dài có thể gây ra hàng loạt biến chứng như tăng huyết áp, tăng đường máu, loãng xương, đục thủy tinh thể, suy tuyến thượng thận và hội chứng Cushing do thuốc.

“Chúng tôi gặp nhiều bệnh nhân mặt tròn đỏ, bụng to, tay chân teo nhỏ vì dùng corticoid kéo dài. Không ít trường hợp còn rất trẻ nhưng đã bỏ lỡ “giai đoạn vàng” điều trị vì tự dùng thuốc trong nhiều năm”, PGS Ngọc Lan nói.

PGS Ngọc Lan cho biết, từng tiếp nhận một bệnh nhân nữ ngoài 20 tuổi bị đau lưng kéo dài nhiều tháng.

Do nghĩ chỉ là đau mỏi thông thường, bệnh nhân tự ra hiệu thuốc mua thuốc giảm đau để uống mà không đi khám chuyên khoa.

Đến khi tình trạng đau ngày càng nặng, lưng gù rõ, người bệnh mới đến bệnh viện kiểm tra thì được chẩn đoán mắc viêm cột sống dính khớp gây biến dạng cột sống.

Đáng chú ý, kết quả xét nghiệm còn cho thấy bệnh nhân bị suy tuyến thượng thận do lạm dụng thuốc chứa corticoid trong thời gian dài.

Theo các chuyên gia, sai lầm phổ biến hiện nay là nhiều người nghĩ đau khớp đơn giản chỉ là dấu hiệu tuổi tác hoặc vận động quá sức.

Trong khi đó, bệnh cơ xương khớp có hơn 150 nhóm bệnh khác nhau, từ thoái hóa, viêm khớp dạng thấp, gout, viêm cột sống dính khớp đến các bệnh lý nhiễm trùng xương khớp.

Không phải cứ đau khớp là thoái hóa. Theo PGS Ngọc Lan, có những trường hợp biểu hiện giống chấn thương thể thao nhưng thực chất là bệnh lý khớp viêm như: viêm cột sống dính khớp, viêm khớp dạng thấp...

Đó là lý do các chuyên gia liên tục khuyến cáo người dân không nên tự điều trị kéo dài mà cần được thăm khám đúng chuyên khoa để xác định chính xác nguyên nhân.

Y học tái tạo và kỳ vọng bảo tồn khớp

Trong bối cảnh số người đau khớp ngày càng tăng, Y học tái tạo đang được xem là hướng điều trị mới nhận được nhiều quan tâm.

Theo PGS Ngọc Lan, khác với hướng điều trị truyền thống chủ yếu tập trung giảm đau và chống viêm, Y học tái tạo tập trung điều trị từ căn nguyên bệnh lý, hỗ trợ phục hồi tổn thương, giảm triệu chứng và kéo dài tuổi thọ khớp.

Các phương pháp hiện nay gồm tiêm collagen, axit hyaluronic (HA), huyết tương giàu tiểu cầu tự thân (PRP), PRP kết hợp HA và tế bào gốc. Trong đó, PRP và tế bào gốc là hai hướng nổi bật nhất hiện nay.

Khác với hướng điều trị truyền thống chủ yếu tập trung giảm đau và chống viêm, Y học tái tạo hướng tới hỗ trợ phục hồi tổn thương, cải thiện môi trường sinh học của khớp và kéo dài tuổi thọ khớp.

Theo chuyên gia, cơ chế của y học tái tạo khá đơn giản theo hướng “cơ thể thiếu gì thì bổ sung cái đó”.

Ở người bị thoái hóa khớp, dịch khớp giảm cả số lượng lẫn chất lượng. Khớp mất độ trơn tru tự nhiên nên người bệnh đau và phát ra tiếng lục cục khi vận động.

“Khi đưa HA vào khớp, ngoài việc bổ sung dịch khớp, các tế bào hoạt dịch còn sử dụng HA đó để tiếp tục sản xuất ra chất nhờn sinh lý mới của cơ thể. Nói cách khác, đây không chỉ là “tiêm chất bôi trơn” đơn thuần.

Chúng tôi thường ví như chăm sóc một cái cây. Nếu được bổ sung dinh dưỡng đúng cách, cái cây sẽ phát triển tốt hơn. Khớp cũng vậy”, PGS Ngọc Lan giải thích.

Một trong những phương pháp được nhắc đến nhiều nhất tại tọa đàm là PRP, tức huyết tương giàu tiểu cầu tự thân.

Một số hình ảnh quá trình tiêm PRP tại BV Hồng Ngọc (Ảnh: Hồng Ngọc).

PRP được tách chiết từ chính máu của người bệnh. Sau quá trình hoạt hóa, phần huyết tương thu được chứa lượng tiểu cầu và các yếu tố tăng trưởng cao hơn bình thường nhiều lần.

Theo BS Kim Huệ, các yếu tố tăng trưởng này giúp thúc đẩy quá trình sửa chữa tổn thương, kích thích phục hồi sụn khớp, gân, cơ và dây chằng.

“PRP còn có tác dụng chống viêm, làm sạch các tổ chức hoại tử trên bề mặt sụn”, BS Kim Huệ chia sẻ.

Hiện nay, PRP không chỉ được ứng dụng trong điều trị thoái hóa khớp mà còn dùng cho các tổn thương liên quan đến gân, cơ và dây chằng.

Những trường hợp viêm gân do chơi pickleball, tennis hay chấn thương thể thao đều có thể được chỉ định điều trị bằng PRP nếu phù hợp.

Ngoài PRP đơn thuần, xu hướng kết hợp PRP với HA cũng đang được áp dụng ngày càng nhiều.

Theo BS Kim Huệ, HA giúp tạo lớp đệm cơ học cho khớp, trong khi PRP thúc đẩy sửa chữa tổn thương và chống viêm.

“Khi kết hợp, hai thành phần này tạo ra một ‘mạng lưới bảo vệ’ cho khớp, vừa cải thiện chức năng sinh học vừa cải thiện chức năng cơ học”, BS Kim Huệ nói.

BS Huệ cho biết tại Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc, nhóm bệnh nhân thoái hóa khớp gối độ 2, độ 3 chiếm tỷ lệ khá lớn.

Nhiều người đến khám trong tình trạng đau kéo dài, đi lại khó khăn, khớp thường xuyên phát tiếng lục cục hoặc xuất hiện các đợt tràn dịch tái diễn.

Sau khi được đánh giá giai đoạn bệnh, xử lý tình trạng viêm và xây dựng phác đồ phù hợp, không ít trường hợp đã cải thiện rõ khả năng vận động chỉ sau vài tuần điều trị bằng huyết tương giàu tiểu cầu.

“Có bệnh nhân sau khoảng 3 tuần đã giảm đau rõ, đi lại linh hoạt hơn. Sau khi hoàn thành liệu trình, nhiều người quay lại sinh hoạt và vận động gần như bình thường”, BS Huệ chia sẻ.

Theo chuyên gia, hiệu quả điều trị có thể duy trì ít nhất một năm. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào việc người bệnh thay đổi lối sống, kiểm soát cân nặng và tuân thủ phác đồ điều trị.

Một hướng điều trị khác cũng được quan tâm là tế bào gốc.

Hiện nay, tế bào gốc trong điều trị cơ xương khớp chủ yếu được lấy từ mô mỡ tự thân, thường là mỡ bụng. Sau khi chiết tách, các tế bào này sẽ được đưa trở lại vùng khớp tổn thương.

Theo PGS Ngọc Lan, tế bào gốc có khả năng biệt hóa thành tế bào sụn mới, đồng thời tiết ra nhiều cytokine và yếu tố tăng trưởng giúp điều hòa viêm, kích thích phục hồi mô tổn thương.

“Không chỉ giúp giảm đau trong giai đoạn đầu, tế bào gốc còn có tác dụng phục hồi lâu dài. Ngoài khả năng biệt hóa thành tế bào sụn mới, tế bào gốc còn được kỳ vọng giúp “đánh thức” các tế bào xung quanh như tế bào sụn cũ hay tế bào màng hoạt dịch để chúng hoạt động hiệu quả hơn”, PGS Ngọc Lan cho biết.

Theo các chuyên gia, khi môi trường khớp được cải thiện, tế bào màng hoạt dịch sẽ tăng tiết dịch khớp sinh lý chứa HA tự nhiên để bảo vệ khớp lâu dài.

Tuy nhiên, đây vẫn là kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt và hiện chỉ một số cơ sở được cấp phép triển khai.

Bệnh viện Đa khoa Hồng Ngọc hiện là một trong số ít cơ sở được cấp phép triển khai điều trị bằng tế bào gốc trong lĩnh vực cơ xương khớp.

Tại Hồng Ngọc, các bác sĩ cho biết, nhiều bệnh nhân lớn tuổi có bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường vẫn có thể áp dụng các phương pháp Y học tái tạo sau khi được đánh giá và kiểm soát bệnh nền kỹ lưỡng.

Các chuyên gia cũng lưu ý Y học tái tạo không thể thay thế hoàn toàn phẫu thuật.

Ở những trường hợp khớp đã biến dạng nặng, mất vững hoặc hạn chế vận động nghiêm trọng, người bệnh vẫn có thể cần can thiệp ngoại khoa.

Điều trị cơ xương khớp hiện nay là điều trị đa mô thức. Người bệnh có thể cần kết hợp giảm cân, thay đổi lối sống, dùng thuốc chống viêm, vật lý trị liệu, phục hồi chức năng và Y học tái tạo tùy từng giai đoạn bệnh.

Đặc biệt, hiệu quả của PRP hay tế bào gốc thường tốt hơn ở giai đoạn sớm, khi khớp chưa tổn thương quá nặng.

Theo các chuyên gia, mục tiêu lớn nhất hiện nay không phải “trẻ hóa thần kỳ” hay giúp khớp trở lại như tuổi 20, mà là kéo dài khả năng vận động, giảm đau và giúp người bệnh duy trì chất lượng sống lâu hơn.

“Khi khớp vận động tốt, người bệnh có thể làm việc, chơi thể thao, đi du lịch và sống bình thường hơn. Đó mới là điều quan trọng”, PGS Ngọc Lan nói.

Ảnh: Thành Đông