Chỉ 1,39% người dân đến trạm xá khám bệnh và chuyện mang máy chụp CT về xã

Đây là một trong những nội dung thu hút nhiều tranh luận tại tọa đàm “Cung ứng dịch vụ công trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp” diễn ra ngày 12/5 tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Theo báo cáo khảo sát gần 5.000 người dân do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện nghiên cứu Phát triển Mekong (MDRI) thực hiện, sau 1/7/2025, chỉ 1,39% người dân khám chữa bệnh tại trạm y tế xã, phường. Trong khi đó, 34,47% khám tại bệnh viện tỉnh, thành phố và 40,26% khám tại trung tâm y tế khu vực.

Nhóm nghiên cứu cho rằng con số này cho thấy tình trạng vượt tuyến vẫn rất rõ nét và năng lực y tế cơ sở cần tiếp tục được củng cố.

Nghịch lý “máy CT ở trạm y tế xã”

Phát biểu tại tọa đàm, PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng một trong những bất cập lớn hiện nay là tư duy đầu tư dàn trải cho y tế cơ sở.

Ông dẫn chứng việc một số địa phương đầu tư cả máy chụp cắt lớp vi tính (CT) cho trạm y tế xã.

“Chúng ta không nên và không thể biến các trạm xá thành bệnh viện. Vấn đề ở đây không phải là tiền, mà là tính khả thi và hiệu quả”, ông nêu quan điểm.

Theo ông Thảo, ngay cả khi có máy móc hiện đại, người dân cũng khó lựa chọn trạm y tế xã để khám các bệnh cần kỹ thuật cao. Chính hoạt động chuyên môn cũng không khuyến khích việc triển khai những kỹ thuật phức tạp ở tuyến này.

Từ góc nhìn đó, ông cho rằng việc đầu tư dàn trải dễ dẫn tới lãng phí nếu không tính đến nhu cầu thực tế và tâm lý lựa chọn dịch vụ y tế của người dân.

Thay vì dồn nguồn lực mua sắm thiết bị đắt tiền cho cấp xã, ông đề xuất xây dựng các bệnh viện đa khoa khu vực đủ mạnh để phục vụ cho một cụm xã. Đây sẽ là nơi tập trung đội ngũ bác sĩ chuyên môn cao, đủ lượng bệnh nhân để vận hành hiệu quả hệ thống máy móc hiện đại.

Quan điểm này phần nào tương đồng với kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu. Báo cáo cho thấy người dân hiện vẫn ưu tiên khám tại bệnh viện tuyến tỉnh hoặc trung tâm y tế khu vực hơn là trạm y tế xã.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận đánh giá tương đối tích cực đối với trung tâm y tế khu vực. Điểm đánh giá trung bình đạt 9,28/11. Khoảng 85,08% người được hỏi xác nhận “khỏi hẳn bệnh khi xuất viện”, 88,14% cho biết không phải nằm ghép giường.

Các chỉ số về thái độ phục vụ, chi phí hợp lý, hạn chế “lót tay” hay việc không phải mua thuốc bên ngoài cũng được đánh giá khá tốt.

Y tế, giáo dục được "bao" quá nhiều tạo áp lực quản lý

Không chỉ câu chuyện chuyên môn, nhiều chuyên gia tại tọa đàm cho rằng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang khiến chính quyền cơ sở phải “ôm” thêm nhiều lĩnh vực vượt quá năng lực quản trị.

TS Đậu Văn Côi, Vụ trưởng Vụ Xã hội, Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương, nhận định y tế và giáo dục hiện là hai lĩnh vực mà Nhà nước vẫn “bao” quá nhiều, tạo áp lực lớn cho bộ máy hành chính cấp xã.

Ông so sánh các dịch vụ thiết yếu khác như điện, nước hay ngân hàng đã xã hội hóa mạnh từ lâu nên vận hành khá ổn định, ít tạo áp lực cho chính quyền cơ sở. Trong khi đó, y tế vẫn phụ thuộc nặng vào bộ máy công.

PGS.TS Nguyễn Viết Thảo cũng cho rằng lãnh đạo cấp xã hiện phải quản lý từ kinh tế, an ninh cho tới các lĩnh vực chuyên môn sâu như y tế, giáo dục. Trong khi đó, đội ngũ văn hóa - xã hội ở cấp xã thường mỏng và không có nền tảng chuyên môn y khoa.

Theo ông, việc yêu cầu chính quyền cấp xã quản trị một đơn vị đặc thù như trạm y tế trong bối cảnh tinh gọn bộ máy là “quá sức” về mặt chuyên môn.

Những áp lực này cũng được phản ánh trong báo cáo nghiên cứu.

Nhóm khảo sát cho rằng cấp xã hiện trở thành “nút trung tâm” trong chuỗi cung ứng dịch vụ công, nhưng sự chuyển dịch về cơ chế, nhân lực, hạ tầng và tài chính chưa đồng đều.

Báo cáo mô tả tình trạng “quá tải chức năng”, khi khối lượng công việc chưa tương xứng với số lượng công chức, năng lực chuyên môn và chế độ đãi ngộ.

Không chỉ vậy, hạ tầng kỹ thuật và dữ liệu y tế cũng bị đánh giá còn phân mảnh, thiếu liên thông.

Kỳ vọng vào dữ liệu số và y tế dự phòng

Theo bà Đỗ Thanh Huyền, chuyên gia phân tích chính sách của UNDP, lời giải cho bài toán y tế cơ sở không nằm ở việc mua thêm máy móc mà ở khả năng kết nối dữ liệu.

Bà cho rằng nếu bệnh án điện tử được số hóa ngay từ trạm y tế xã và liên thông với tuyến trên, người dân ở vùng sâu vùng xa sẽ không phải đi hàng trăm km chỉ để chuyển giấy tờ hay xác nhận hồ sơ khám chữa bệnh.

“Số hóa sẽ giúp bệnh nhân ở xã xa nhất cũng có thể tiếp cận được ý kiến tư vấn từ bác sĩ tuyến trên thông qua hồ sơ bệnh án được chia sẻ tức thời”, bà nói.

Theo bà Huyền, đây mới là hướng đi phù hợp để trạm y tế xã thực hiện đúng vai trò chăm sóc sức khỏe ban đầu, quản lý bệnh mãn tính và y tế dự phòng, thay vì cố gắng đảm nhiệm chức năng điều trị chuyên sâu như bệnh viện.

Quan điểm này cũng tương đồng với ý kiến của ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS).

Ông Đồng cho rằng số liệu người dân ít sử dụng dịch vụ y tế xã, phường là một “hàm ý chính sách đắt giá”. Theo ông, cần thay đổi tư duy quản lý y tế cơ sở, chuyển trọng tâm của trạm y tế sang y tế dự phòng và tiêm chủng thay vì cố duy trì chức năng khám chữa bệnh ở mọi nơi.

Trong phần khuyến nghị, nhóm nghiên cứu cũng đề xuất tăng phân cấp, phân quyền cho y tế tuyến xã để các trạm y tế chủ động hơn trong chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân.

Nhiều chuyên gia tại tọa đàm thống nhất rằng y tế cơ sở cần một cuộc thay đổi về tư duy quản lý: giảm đầu tư dàn trải vào phần cứng, tăng đầu tư cho dữ liệu số, kết nối hệ thống và nâng cao năng lực bác sĩ gia đình. Nếu không, trạm y tế xã sẽ khó trở thành “lá chắn” sức khỏe đầu tiên cho người dân trong mô hình chính quyền địa phương mới.