Hơn 40% lao động đóng BHXH thấp hơn thu nhập thực tế

Trong bài đăng giới thiệu bản thân trên các nền tảng tìm việc, Nguyễn Hoài Thu (32 tuổi), làm việc trong lĩnh vực phát triển kinh doanh tại Hà Nội, in đậm một yêu cầu mà cô cho là tối thiểu trước khi nộp hồ sơ: "Công ty đóng bảo hiểm full (toàn bộ) lương". Theo Hoài Thu, đây không phải đòi hỏi nhất thời, mà xuất phát từ việc cô đang tính đến những rủi ro và quyền lợi trong dài hạn.

"Tiền bảo hiểm có thể chênh lệch thêm vài triệu đồng nếu được đóng theo toàn bộ lương, nhưng tôi cho rằng mức chênh đó là xứng đáng. Nếu chỉ đóng theo lương cơ bản, khoản trợ cấp thất nghiệp hay lương hưu sau này sẽ rất thấp", Hoài Thu nói.

Theo Hoài Thu, trong hơn 10 năm làm việc tại 4 doanh nghiệp, không nơi nào đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) dựa trên lương thực nhận. Qua quá trình tìm hiểu thị trường lao động, cô nhận thấy chỉ một số ít doanh nghiệp, chủ yếu là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, thực hiện đóng BHXH dựa trên toàn bộ thu nhập. Phần lớn còn lại đóng bảo hiểm theo một mức cố định, thấp hơn nhiều so với lương thực nhận hằng tháng.

"Thời gian đầu, việc đóng bảo hiểm chỉ dựa trên lương cơ bản khiến tôi cảm thấy dễ thở hơn vì thu nhập thực nhận cao hơn. Nhưng sau khi trải qua vài vấn đề sức khỏe và có giai đoạn thất nghiệp, tôi mới nhận ra cách đóng đó không hề có lợi cho người lao động", Hoài Thu chia sẻ.

Cô cho biết, đáng lẽ có thể nhận hơn 10 triệu đồng tiền trợ cấp thất nghiệp trong giai đoạn khó khăn, nhưng thực tế chỉ nhận chưa tới 5 triệu đồng do mức đóng bảo hiểm thấp.

"Với số tiền đó, việc duy trì cuộc sống ở thành phố là không hề dễ dàng. Tôi cho rằng vài triệu hụt đi trong khoản lương thực nhận trong giai đoạn bình thường không khiến tôi khó khăn hơn, nhưng tiền trợ cấp nhiều hơn trong những giai đoạn khó khăn lại vô cùng quý giá, khi đó tôi mới nhận thấy việc đóng bảo hiểm full lương có lợi thế nào", Hoài Thu nói.

Theo Báo cáo Lương & Thị trường Lao động 2026 do Navigos Group thực hiện, cách xác định căn cứ đóng BHXH cho người lao động hiện nay có sự khác biệt đáng kể giữa các doanh nghiệp. Dữ liệu khảo sát phản ánh thực trạng nhiều người lao động chưa được đóng BHXH tương xứng với thu nhập thực tế, dù đây là chế độ bảo hiểm bắt buộc theo quy định pháp luật.

Kết quả khảo sát cho thấy, 43,14% người lao động được doanh nghiệp đóng BHXH trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế. Trong khi đó, 38,30% cho biết BHXH của họ được đóng trên toàn bộ thu nhập gộp hằng tháng. Phần còn lại rơi vào các nhóm có mức đóng thấp hơn hoặc không được tham gia BHXH.

Báo cáo của Navigos Group chỉ ra, ngoài 2 nhóm chính nêu trên, vẫn có 10,68% người lao động chỉ được doanh nghiệp đóng BHXH theo mức lương tối thiểu vùng tại thời điểm đóng. Đáng chú ý, 4,78% người tham gia khảo sát cho biết không được đóng BHXH.

Sự tồn tại song song của nhiều cách xác định căn cứ đóng BHXH cho thấy việc áp dụng chính sách này trên thực tế còn thiếu đồng nhất. Trong khi một bộ phận doanh nghiệp thực hiện đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập gộp, thì không ít doanh nghiệp lại lựa chọn mức lương thấp hơn để làm căn cứ đóng, dẫn đến chênh lệch lớn về quyền lợi bảo hiểm giữa người lao động ở các khu vực, loại hình doanh nghiệp khác nhau.

Theo phân tích trong báo cáo, việc đóng BHXH trên mức lương thấp hơn thu nhập thực tế có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi an sinh của người lao động. Cụ thể, mức hưởng ở các chế độ như ốm đau, thai sản, hưu trí và trợ cấp thất nghiệp đều được tính dựa trên tiền lương làm căn cứ đóng BHXH.

Báo cáo cũng ghi nhận, tình trạng đóng BHXH không đúng với thu nhập thực tế xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm hạn chế về ngân sách, cách hiểu chưa đầy đủ về quy định pháp luật hoặc lựa chọn phương án tối ưu chi phí lao động của doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường còn nhiều áp lực.

Theo quy định hiện hành, tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đối với người lao động làm việc theo hợp đồng lao động là tiền lương tháng ghi trong hợp đồng, bao gồm mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác xác định được mức tiền cụ thể, trả thường xuyên trong mỗi kỳ lương.

Quy định này được áp dụng đầy đủ từ ngày 1/1/2018, nhằm bảo đảm tiền lương đóng BHXH tiệm cận với thu nhập thực tế của người lao động. Các khoản không tính vào tiền lương làm căn cứ đóng BHXH gồm tiền thưởng, tiền hỗ trợ ăn giữa ca, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, nhà ở, tiền hỗ trợ khi người lao động có thân nhân hiếu hỷ, sinh nhật, hoặc các khoản phúc lợi mang tính không thường xuyên theo quy định của pháp luật lao động.

Pháp luật hiện hành không cho phép doanh nghiệp tự ý lựa chọn một mức lương thấp hơn thu nhập thực tế để làm căn cứ đóng BHXH nếu mức lương, phụ cấp và các khoản bổ sung đó đã được thỏa thuận rõ trong hợp đồng lao động.

Trường hợp doanh nghiệp không đóng BHXH, đóng không đúng mức quy định hoặc không đủ số người thuộc diện tham gia, có thể bị truy thu số tiền chưa đóng, tính lãi chậm đóng, đồng thời bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của pháp luật về bảo hiểm xã hội.