Nguy cơ mất kiểm soát thị trường

Từ bài học của Thái Lan...

Thập kỷ 80 ghi nhận sự bùng nổ đầu tư vào lĩnh vực dịch vụ phân phối bán lẻ của Thái Lan nhờ những chính sách thông thoáng trong thu hút đầu tư nước ngoài (ĐTNN) vào lĩnh vực này.

Trong suốt nhiều năm, đầu tư vào thương mại dịch vụ, trong đó có dịch vụ bán lẻ luôn duy trì tốc độ tăng trưởng khá ấn tượng: 19,8%, chỉ đứng sau mức tăng trưởng của hai ngành công nghiệp mũi nhọn - điện tử và trang thiết bị - của quốc gia này.

Kết quả từ việc mở cửa thị trường hàng hoá, dịch vụ là sự nở rộ về số lượng các hệ thống cửa hàng tiện lợi (Convenience Stores) trên đất Thái, nhưng cũng làm thay đổi sâu sắc mối tương quan giữa 2 thị trường mang yếu tố "ngoại" và "nội", dẫn đến mất cân bằng nghiêm trọng thị trường phân phối nội địa theo hướng “ngoại hoá”.

Khi hệ thống cửa hàng hiện đại có yếu tố nước ngoài phát triển nhanh thì các hệ thống phân phối truyền thống lâm vào tình trạng ế ẩm, thậm chí sụp đổ, kéo theo sự sụt giảm thị phần của hệ thống phân phối truyền thống.

Nếu năm 1997, thị phần của các cửa hàng bán lẻ truyền thống của Thái Lan chiếm khoảng 74%, thì đến cuối năm 2001 chỉ còn 60%, trong khi thị phần của hệ thống bán lẻ hiện đại tăng trưởng tương ứng từ 26% năm 1997 lên 40% năm 2001.

Theo các chuyên gia kinh tế, thì tỷ trọng 60/40 này sẽ còn tiếp tục thay đổi trong những năm tới theo hướng giảm dần thị phần của các cửa hàng truyền thống.

Đây được coi là “di chứng” để lại từ sự tăng tốc mở cửa thị trường quá nhanh khi hệ thống phân phối trong nước chưa sẵn sàng ứng phó. Và lúc này, việc điều tiết, thâu tóm thị trường, hạn chế áp lực lấn át của hệ thống phân phối “ngoại” lên hệ thống phân phối “nội” đã trở thành bài toán nan giải đối với chính phủ Thái Lan.

... đến thực tế ở Việt Nam

Những năm gần đây, nước ta xuất hiện khá nhiều các siêu thị, trung tâm mua sắm (ST-TTMS) có yếu tố nước ngoài, đặc biệt là các tập đoàn bán lẻ đa quốc gia. Tuy nhiên, doanh thu bán lẻ của họ mới chỉ đạt 10% tổng doanh thu bán lẻ của cả nước, cho dù tốc độ tăng trưởng của hệ thống này đạt bình quân trên 20%/năm.

Số liệu này có thể làm nhiều người an tâm trong lĩnh vực dịch vụ phân phối, cho rằng ta vẫn đang làm chủ thị trường với thế "thượng phong” của 90% tổng doanh thu bán lẻ cả nước. Song, nếu nhìn toàn cảnh lĩnh vực này của Việt Nam và đặt nó trong bối cảnh hội nhập, mở cửa nền kinh tế nhanh chóng hiện nay, thì sự “an tâm” cao sẽ là “nguy cơ” lớn.

Quả thực, lưu chuyển hàng hoá của việt Nam cơ bản vẫn do hệ thống phân phối trong nước đảm nhiệm thông qua gần 9 nghìn khu chợ ngoài trời và khoảng trên 150 nghìn cửa hàng bán lẻ.

Nhưng cơ cấu ngành dịch vụ phân phối Việt Nam còn rất lạc hậu, mang nặng tính tự phát, phân tán. Thị trường chưa xuất hiện những nhà phân phối bán buôn và tập đoàn bán lẻ “nội” hùng mạnh…

Trong khi nền tảng của ngành dịch vụ phân phối Việt Nam còn nhiều bất cập thì nước ta lại được xếp ở vị trí thứ 8 trong 30 thị trường bán lẻ nhanh nhất toàn cầu, đồng thời là 1 trong 7 quốc gia được đánh giá là có sức hấp dẫn nhất về đầu tư thương mại.

Như thế, rõ ràng ngành dịch vụ phân phối trong nước đang đứng trước nguy cơ “bị tấn công” từ bên ngoài.

Thực tế, “cuộc chiến” này đã manh nha “khai hoả” bằng sự tăng vọt về số lượng các ST-TTMS trong 9 năm trở lại đây. Từ 12 ST-TTMS năm 1997 đã tăng lên con số 160 siêu thị và 32 trung tâm mua sắm hiện nay. Ngoài ra còn có 20 siêu thị và 35 trung tâm mua sắm đang trong giai đoạn xây dựng.

Sự thâm nhập nhanh chóng của các tập đoàn bán lẻ đa quốc gia như Metro Cash & Carry hay Bourbon với những chiến lược thu hút khách hàng thể hiện tiềm lực tài chính, năng lực quản lý điều hành và trình độ phân tích thị trường hơn hẳn chúng ta đã ít nhiều gây “chấn động” trên thị trường bán lẻ Việt Nam.

Tuy nhiên, do số lượng các tập đoàn phân phối cũng như hệ thống các ST-TTMS có yếu tố nước ngoài chưa nhiều, nên áp lực cạnh tranh trên thị trường còn thấp. Hiện nay, họ thực thi chiến lược định vị thị trường khá cao nhờ lợi thế hình ảnh hiện đại, sự vệ sinh, lịch sự...

Nhưng chắc chắn trong vài năm tới, đặc biệt khi Việt Nam phải thực hiện đầy đủ các cam kết hội nhập quốc tế và khu vực, thì chiến lược cạnh tranh bằng hình ảnh sẽ được thay thế bằng cạnh tranh giá cả.

Khi đó, nếu hệ thống phân phối trong nước không nhanh chóng thay đổi, thì khả năng họ sẽ lấn át các nhà bán lẻ của Việt Nam là hoàn toàn có thể xảy ra. Thêm vào đó, xu hướng tiêu dùng tiến bộ, chất lượng “cầu” ngày càng cao của người tiêu dùng Việt Nam sẽ dẫn tới sự lựa chọn hình thức dịch vụ phân phối bán lẻ nào nhanh, tiện lợi, hiện đại hơn…

Tất cả tạo nên một áp lực rất lớn đối với hệ thống dịch vụ phân phối của Việt Nam và tiềm ẩn khả năng mất kiểm soát thị trường đối với các nhà quản lý.

Thái Anh