Loạt thương hiệu Việt đình đám đổi chủ ngoại: Mừng hay lo?

Như Dân trí thông tin, Thiên Long là “thương hiệu quốc dân” mới nhất trong lĩnh vực văn phòng phẩm rơi vào tay nhà đầu tư ngoại. Trước đó, một loạt thương hiệu Việt cũng được các ông chủ người Việt bán cho nước ngoài như P/S, Dạ Lan, Tribeco, Diana, Kinh Đô, Nhựa Duy Tân, Nhựa Bình Minh, Sabeco…

Những cuộc đổi chủ gây tiếc nuối với người tiêu dùng trong nước, đặc biệt là ở những thương vụ mua bán, sáp nhập (M&A) mà sau đó sản phẩm nhanh chóng rời quầy kệ, rời thị trường.

Chỉ bán được giá cao khi doanh nghiệp tốt

PGS.TS Trần Thị Hồng Liên, Trưởng khoa Quản trị Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế - Luật (UEL), cho rằng việc các doanh nghiệp hay thương hiệu Việt về tay doanh nghiệp nước ngoài nên được nhìn nhận là những động thái phát triển tích cực cả về mặt doanh nghiệp và thị trường Việt Nam. 

Theo chuyên gia, mỗi doanh nghiệp có chiến lược kinh doanh khác nhau. Việc giữ lâu dài một sản phẩm, dịch vụ mà công ty đã dày công phát triển, hay sau đó bán đi để tái cấu trúc kinh doanh - thực hiện những mục tiêu mà họ khát khao hơn, là những lựa chọn chiến lược mà công ty hoàn toàn có thể chủ động thực hiện. Khi có đối tác sẵn sàng mua lại doanh nghiệp, điều đó là sự khẳng định giá trị của doanh nghiệp đó. Các nhà đầu tư chỉ mua khi họ đánh giá rằng doanh nghiệp đó sẽ tạo ra giá trị lớn hơn trong tương lai.

Đối với thị trường, M&A là một chỉ báo về mức độ phát triển của một nền kinh tế nói chung. Đặc biệt khi hoạt động này có sự tham gia của cả doanh nghiệp ngoài nước cho thấy thị trường cởi mở, và đủ an toàn - nhà đầu tư tự tin bơm tiền mua doanh nghiệp và kỳ vọng hoàn toàn có thể bán lại cho bên tiếp theo.

Vì sao nhiều doanh nghiệp Việt dù đã xây dựng được thương hiệu, thị phần và tệp khách hàng lớn trong nước vẫn lựa chọn bán cổ phần chi phối cho đối tác ngoại?

“Đây là một lựa chọn thông minh của các doanh nhân. Vì bạn chỉ bán được giá cao khi mặt hàng của bạn tốt. Và nếu nhìn lại những thương vụ của doanh nghiệp Việt trong quá khứ, phần lớn là lựa chọn chủ động của doanh nghiệp chứ không phải chỉ khi yếu kém doanh nhân mới nghĩ tới bán công ty đi”, PGS.TS Trần Thị Hồng Liên nêu quan điểm.

Chuyên gia này dẫn trường hợp của anh em ông Đỗ Minh Phú bán nhãn hàng băng vệ sinh Diana cho Unicharm (Nhật Bản) năm 2011 thu về 184 triệu USD. Nguồn tiền này sau đó đã giúp họ hiện thực hóa chiến lược bước chân vào ngành ngân hàng - tài chính (dần sở hữu ngân hàng Tiên Phong, nay là TPBank). Sau khi được bán, Diana đã tăng trưởng vượt bậc về doanh thu, lợi nhuận, nhưng các nhà sáng lập Diana cũng thành công không kém với lựa chọn chiến lược mới.

Hay như X-men, một nhãn hiệu mỹ phẩm cho nam giới đã được nhà sáng lập bán lại cho một doanh nghiệp Ấn Độ, và nhờ đó hiện thực hóa giấc mơ quốc tế hóa của nhà sáng lập. Đây là thương vụ bên nào cũng có lợi.

TS Nguyễn Khánh Linh, Giảng viên ngành Quản trị, Đại học RMIT Việt Nam, cũng cho rằng việc những thương hiệu được các nhà đầu tư quốc tế lựa chọn và sẵn sàng bỏ ra khoản đầu tư đáng kể cho thấy doanh nghiệp đã đạt đến độ trưởng thành nhất định. Quy mô, vị thế và tệp khách hàng mà họ xây dựng trong nhiều năm được thị trường ghi nhận thông qua giá trị công ty.

Sức hút này cũng đến từ chính thị trường Việt Nam. Với quy mô dân số hơn 100 triệu người, tầng lớp trung lưu ngày càng đông và một thế hệ người tiêu dùng trẻ, Việt Nam là thị trường mà nhiều tập đoàn hàng tiêu dùng trong khu vực muốn có mặt. Mua lại một thương hiệu đã có chỗ đứng thường là con đường nhanh hơn nhiều so với tự xây dựng từ đầu.

“Doanh nghiệp Việt không chỉ là bên bán, mà cũng đang là bên mua rất tích cực. Đây là một diễn biến tự nhiên của quá trình hội nhập và tái cấu trúc thị trường. Đơn cử, khi đã dẫn đầu thị trường nội địa, bước tiếp theo thường đòi hỏi những năng lực mới về công nghệ, quản trị, nghiên cứu phát triển sản phẩm hay mạng lưới phân phối quốc tế. Tự xây dựng những năng lực này có thể mất rất nhiều năm, trong khi một đối tác phù hợp có thể rút ngắn đáng kể quãng đường đó. Tại đại hội cổ đông năm 2026 của Thiên Long, lãnh đạo doanh nghiệp chia sẻ tập đoàn Kokuyo là đối tác đã hợp tác nhiều năm, và "nếu muốn phát triển nhanh, mạnh và bền hơn, Thiên Long cần năng lực tốt hơn", TS Nguyễn Khánh Linh phân tích.

Cần thúc đẩy chủ doanh nghiệp giữ lại thương hiệu, thay vì bán đi

Một diễn biến đáng chú ý là các thương vụ M&A thời gian qua đều hướng mục tiêu tới doanh nghiệp sản xuất. Năng lực sản xuất là năng lực cốt lõi để thực sự tạo ra sản phẩm cho tiêu dùng, và là năng lực đòi hỏi đầu tư lớn về tiền bạc, thời gian để định hình, kiểm chứng hiệu quả.

Thực tế, các doanh nghiệp được bán đều đã khẳng định được hiệu quả hoạt động; do đó, doanh nghiệp nước ngoài thông qua M&A có thể nhanh chóng sở hữu năng lực sản xuất một cách chắc chắn và giảm thiểu rủi ro đầu tư.

Theo PGS.TS Trần Thị Hồng Liên, nhìn từ góc độ quản lý vĩ mô, đây là một điểm rất đáng quan tâm. Bởi nếu nhà nước muốn quốc gia tự chủ về năng lực sản xuất theo nghĩa giành quyền kiểm soát ngay từ khâu sở hữu, thì cần thúc đẩy các chủ doanh nghiệp giữ lại, thay vì bán đi. Dù quyết định giữ hay bán phụ thuộc chủ yếu vào quan điểm sống của cá nhân người chủ và đánh giá của họ về triển vọng kinh doanh tương lai.

“Một môi trường kinh doanh có thể dự đoán được, giảm chi phí tuân thủ và các rào cản phi chính thức, cũng sẽ củng cố cho mong muốn và năng lực phát triển doanh nghiệp trường tồn của các doanh nhân”, bà Liên nói.

Theo quan sát của giới phân tích, có không ít thương vụ M&A trong lĩnh vực sản xuất, tiêu dùng, bán lẻ, giá trị bên mua hướng tới chủ yếu là cánh cửa vào thị trường nội địa, thông qua thương hiệu, mạng lưới phân phối, chuỗi cung ứng và đội ngũ nhân sự sẵn có. Khi đó, phần giá trị ở lại Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều vào chiến lược sau thương vụ. 

TS Nguyễn Khánh Linh cho rằng, điều cốt lõi là giúp doanh nghiệp nội xây dựng đủ năng lực để tự tin bước ra thị trường quốc tế và hợp tác với đối tác nước ngoài ở vị thế ngang hàng. Nghị quyết 68-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu, cùng chương trình "Go Global" hỗ trợ doanh nghiệp vươn ra thị trường quốc tế.

Để định hướng này phát huy hiệu quả, có thể tập trung vào một số nhóm năng lực cụ thể. Chuyên gia của RMIT Việt Nam phân tích, một trong các yếu tố là năng lực thương hiệu và sở hữu trí tuệ. Doanh nghiệp nên đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại các thị trường mục tiêu từ sớm, kể cả khi chưa có kế hoạch xuất khẩu ngay lập tức, vì nếu bị đăng ký trước, chi phí để lấy lại thương hiệu có thể rất lớn.

Nghị quyết 68 cũng đề cập đến việc hỗ trợ doanh nghiệp đăng ký sở hữu trí tuệ ở nước ngoài. Thương hiệu cũng cần được điều chỉnh theo văn hóa và thói quen tiêu dùng của từng thị trường, thay vì mang nguyên sản phẩm trong nước ra ngoài.

“Khi có thể huy động vốn qua thị trường chứng khoán hay trái phiếu với chi phí hợp lý, doanh nghiệp sẽ có thêm lựa chọn để mở rộng mà không nhất thiết phải chuyển nhượng quyền chi phối. Việc FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam lên nhóm mới nổi thứ cấp, có hiệu lực từ tháng 9, là một bước quan trọng theo hướng này. Để tiếp cận dòng vốn đó và tạo niềm tin với đối tác quốc tế, doanh nghiệp cần tiếp tục nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch thông tin và chuẩn hóa báo cáo tài chính theo thông lệ quốc tế”, TS Nguyễn Khánh Linh nêu.