Hướng nghiệp còn ở “phần ngọn”, con theo nghề cha mẹ chọn

ThS Trần Nam, chuyên gia tư vấn tuyển sinh Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM), chỉ ra nhiều bất cập tại dự án đổi mới hướng nghiệp “Vì tương lai bền vững” diễn ra ngày 30/3 do Trường Tiểu học, THCS, THPT Nam Việt triển khai.

Thuộc đơn vị phối hợp xây dựng dự án, ThS Trần Nam thông tin, dự án được thiết kế dựa trên việc đối sánh với các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới, với sự đồng hành của đội ngũ chuyên gia tâm lý, giáo dục nhằm đưa ra giải pháp phù hợp cho học sinh, sinh viên Việt Nam.

Dự án tập trung đồng hành cùng học sinh từ lớp 9 đến lớp 12, thông qua các hoạt động như trắc nghiệm năng lực, workshop, trải nghiệm doanh nghiệp và tiếp cận môi trường đại học, giúp các em từng bước hiểu bản thân, khám phá ngành nghề và đưa ra lựa chọn phù hợp.

Nhờ đó, học sinh không chỉ có thêm thông tin mà còn có trải nghiệm thực tiễn để định hình lộ trình học tập, nghề nghiệp.

Điểm nổi bật của dự án là xây dựng hệ thống dữ liệu hướng nghiệp, theo dõi và phân tích thông tin học sinh qua từng năm, hỗ trợ nhà trường dự báo xu hướng và tư vấn cá nhân hóa.

Từ bảng so sánh do ThS Trần Nam chia sẻ, có thể thấy sự khác biệt giữa các quốc gia như Hoa Kỳ, Canada, Australia và Việt Nam. Trong khi các nước bắt đầu hướng nghiệp từ sớm (cuối tiểu học hoặc đầu THCS), thì tại Việt Nam hoạt động này chủ yếu tập trung ở bậc THPT, đặc biệt là lớp 12.

Mức độ cá nhân hóa ở các nước được đánh giá cao khi dựa trên năng lực, sở thích từng học sinh, còn tại Việt Nam vẫn chủ yếu định hướng chung, thiếu nguồn lực để hỗ trợ từng đối tượng.

Một rào cản lớn là sự chênh lệch về nguồn lực khi ở nước ngoài có bộ phận tư vấn chuyên trách, trong khi tại Việt Nam chủ yếu do giáo viên kiêm nhiệm nên hạn chế về thời gian và chuyên môn.

ThS Trần Nam cho biết nhiều giáo viên thừa nhận chưa nắm rõ xu hướng các ngành như quản trị kinh doanh hay truyền thông do thiếu điều kiện tiếp cận thực tế và cơ hội cập nhật.

Về mức độ gắn với thực tiễn, thay vì chỉ dừng lại ở các buổi tư vấn tuyển sinh tập thể, học sinh tại các quốc gia phát triển được tiếp cận nhiều trải nghiệm ngành nghề, hoạt động cộng đồng.

Trong khi đó, tại Việt Nam, việc hướng nghiệp còn ít trải nghiệm thực tế, thiếu sự tham gia của các chuyên gia nghề nghiệp.

Thêm một khác biệt rõ nét là mô hình quốc tế hướng tới việc giúp học sinh "thấu hiểu bản thân" để đưa ra quyết định nghề nghiệp tối ưu. Còn Việt Nam hướng nghiệp chủ yếu giúp học sinh chọn trường học, ngành học là chính.

"Có một điều có thể thấy hướng nghiệp ở ta còn có thực trạng là cha mẹ chọn, con nghe theo chứ chưa đi sâu vào năng lực, thấu hiểu, đam mê của học sinh", ông Nam nói. 

Một thực tế được các trường đề cập là khi đưa các em học sinh lớp 10, lớp 11 đến các doanh nghiệp, công ty để tìm hiểu về ngành nghề thì các đơn vị này cũng… bất ngờ.

Chính phía doanh nghiệp - nơi học sinh tiếp cận ngành nghề rõ nét nhất - vẫn cho rằng việc tìm hiểu về ngành nghề chỉ dành cho học sinh lớp 12.

Bà Phan Thị Ánh Hoàng, Hiệu trưởng Trường Nam Việt, cho biết theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, việc chọn tổ hợp môn từ lớp 10 đòi hỏi học sinh phải có định hướng sớm và chính xác.

Tuy nhiên, tình trạng chọn ngành theo cảm tính hoặc định hướng một chiều vẫn phổ biến, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đến sự phát triển cá nhân.

Thực tế này đặt ra yêu cầu cần khắc phục những hạn chế của công tác hướng nghiệp truyền thống, hướng tới mục tiêu giúp học sinh từ cuối cấp THCS hiểu bản thân, hiểu ngành nghề và tự đưa ra quyết định với sự hỗ trợ của nhà trường, gia đình và chuyên gia, doanh nghiệp theo tinh thần gắn kết “3 nhà” của Nghị quyết 57.