Đừng biến giờ dạy văn thành giờ dạy đạo đức

Dân trí Văn chương trước hết phải được là văn chương. Đừng biến giờ dạy văn thành giờ dạy đạo đức, bài làm văn thành bài giáo dục công dân, bàn luận sa đà về thế cuộc.
>>Sáng tạo văn chương thời 4.0 vào đề thi HS giỏi quốc gia

Nếu ai quan tâm tới nội dung, cấu trúc chương trình môn Ngữ văn ở các cấp nhà trường phổ thông khoảng mười lăm năm gần đây đều dễ thấy những thay đổi khá cơ bản.

 Quan niệm về mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn thay đổi thì hiển nhiên chương trình cũng không còn như trước. Điều này không phải không từng gây những băn khoăn, tranh luận. Dạy văn để làm gì? Dạy văn là dạy cái gì?

Theo tôi, những vấn đề vô cùng cơ bản, gốc rễ này không phải đã được giải quyết thỏa đáng, vẫn còn các chuyện cần điều chỉnh. Nói gì thì nói, thời nào thì thời, dạy văn trước hết nhằm khơi gợi, bồi đắp rung động thẩm mĩ, là rèn luyện năng lực cảm nhận cái đẹp của văn chương (nơi ngôn ngữ, hình tượng), từ đó góp phần bồi dưỡng tâm hồn, làm giàu thêm cho nhân tính, làm đẹp thêm cho nhân cách.

Hình như trong cách dạy, trong cách ra đề thi, kiểm tra, nơi này nơi kia, mức độ này mức độ khác, chúng ta đang cơ giới hóa chuyện đọc hiểu, đang mở rộng quá mức, thậm chí vô lối khiến rời xa bản chất thẩm mĩ, tính nghệ thuật đặc trưng của văn chương, khiến văn chương quá gần với giáo dục công dân.

Đừng biến giờ dạy văn thành giờ dạy đạo đức - 1

Chức năng cao quí của văn chương là khơi gợi, là bồi đắp qua những rung động thẩm mĩ.

 Chuyện tầm vĩ mô này, tôi đã có lần phát biểu và xin sẽ bàn ở các dịp khác. Ở đây, xin trao đổi cụ thể về cái đề thi học sinh giỏi toàn quốc cấp PTTH năm 2019 mới cách ít ngày.

 Nguyên văn câu nghị luận văn học (12 /20 điểm) của đề thi là: “Thời đại ngày nay, con người phải đối mặt với nhiều áp lực trong đời sống tinh thần. Liệu văn học có khả năng giúp con người hóa giải những áp lực đó ?”.

Đây là cách hỏi “tưng tửng” nhằm khơi gợi, một dạng đề mở (như nhiều người vẫn tán thưởng, tung hô lâu nay khi phản ứng với kiểu đề quá cụ thể, khuôn mẫu trước đây).

Mở là cần thiết nhưng mở quá thì mung lung, dễ mất phương hướng, vấn đề đáng suy nghĩ ở đây là mở về phía nào, mở để làm gì. Để giải quyết đề này, thí sinh cần luận bàn xem trong thời đại ngày nay con người phải đối mặt với những áp lực gì, áp lực như thế nào trong đời sống tinh thần.

Từ đó, văn học có khả năng không, có đến mức nào và thể hiện ra sao trong việc giúp con người hóa giải những áp lực đó. Cần kết nối chặt chẽ, hợp lí giữa hai phía này mà tránh sa vào bàn luận, phân tích chức năng, sức mạnh của văn chương một cách chung chung, bài bản như lý luận văn học thường dạy.

Đề như thế không sai nhưng không hề mới, không thể nói rằng hay. Thật ra được hay thì “lí tưởng” rồi nhưng bộc lộ mấy điểm không ổn:

 Thứ nhất: Là câu nghị luận văn học nhưng vẫn nặng về nghị luận xã hội (nêu, bàn về những áp lực trong đời sống tinh thần đối với con người trong thời đại ngày nay – yêu cầu hiển nhiên không thể thiếu).

Thật ra, nói cho đúng các áp lực trong đời sống tinh thần đối với con người hiện nay là vấn đề không hề đơn giản. Tôi cứ băn khoăn với chữ “áp lực”.

Chuyện con người thời nay cần đua tranh trong nghề nghiệp, trong làm ăn kinh tế, con người chạy theo nhu cầu hưởng thụ tạo ra tình trạng gì trong đời sống tinh thần chứ có phải là “áp lực”?

 Chuyện quá nhiều phương tiện, phương thức giải trí, chuyện thừa thãi công nghệ thông tin có hẳn là áp lực trong đời sống tinh thần? Hay chuyện chúng ta cảnh báo con người trong tình trạng sống gấp, không có thời gian thưởng thức nghệ thuật, không tiếp xúc với văn chương khiến tâm hồn nghèo nàn, cảm xúc khô cằn có thật đúng là “áp lực trong đời sống tinh thần” như đề thi nêu không.

Áp lực phải là những đè nén, những thúc ép. Mà đây là “trong đời sống tinh thần”. Nghe phương phưởng thì có vẻ được song nghĩ cho chặt chẽ thì chưa hẳn đúng. Nếu có thì cũng ít thôi chứ không “nhiều” như đề viết.

Mặt khác, cũng phải thấy rằng không hẳn người nào cũng phải đối mặt với áp lực tinh thần và tùy theo nghề nghiệp, lứa tuổi, học vấn…mà đời sống tinh thần con người ta cũng khác nhau.

      Thứ hai : Nặng về nghị luận xã hội thì dĩ nhiên giảm trọng tâm nghị luận văn học và nội dung nghị luận này là một vấn đề lý luận văn học khá “cổ điển”, chung chung khiến người làm bài ít có điều kiện đi vào đặc trưng, bản chất thẩm mĩ của văn chương.

Không hẳn khi con người phải đối mặt với những áp lực trong đời sống tinh thần thì cần văn học “giúp” và cũng không hẳn văn học phát huy rõ nhất, đầy đủ nhất khả năng, sức mạnh của mình khi con người đang chịu những áp lực trong đời sống tinh thần.

Văn học tự nhiên đến với con người những lúc khác và tác động bằng con đường riêng của nó. “Hóa giải” là cởi bỏ, là làm tan biến đi, làm mất đi.

Vậy văn học hóa giải áp lực gì ở con người ? Chữ này không hợp với chức năng chủ yếu của văn học (có lẽ chỉ gần nhiều với chức năng giải trí trong văn cảnh dùng từ “áp lực” trước đó).

Chức năng cao quí của văn chương là khơi gợi, là bồi đắp qua những rung động thẩm mĩ.

 Bây giờ đọc Truyện Kiều của Nguyễn Du, Vội vàng của Xuân Diệu, các truyện ngắn của Nam Cao, đọc Vợ nhặt của Kim Lân, Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu… ta được “hóa giải” áp lực gì trong đời sống tinh thần?

 Mấy chữ “áp lực”, “hóa giải” dùng cho có vẻ ấn tượng song không đúng nhiều với thực tế tiếp nhận văn chương. Không khéo lại là sự lắp ghép khiên cưỡng, lại dụ dẫn học sinh  vào lối ca tụng, bình tán chung chung vô thưởng vô phạt.

Điều đáng nói là đề ra như thế ít tạo điều kiện để thí sinh bộc lộ năng lực phân tích, cảm thụ văn chương. Xin lưu ý rằng đây là đề thi học sinh giỏi. Vậy thế nào là một học sinh giỏi Văn?

 Sự kết hợp nhuần nhị giữa tư duy logich, luận lý với tư duy hình tượng, cảm tính, sự hiểu biết sâu sắc các vấn đế cơ bản, phổ thông của lý luận văn học, các tác giả, tác phẩm tiêu biểu cùng tâm hồn nhạy cảm, năng lực cảm thụ thẩm mĩ, đó phải là các thước đo cơ bản. Đề thi này khó đánh giá chính xác thí sinh về những yêu cầu ấy, nhất là yêu cầu ở vế sau.

     Văn chương trước hết phải được là văn chương. Đừng biến giờ dạy văn thành giờ dạy đạo đức, bài làm văn thành bài giáo dục công dân, bàn luận sa đà về thế cuộc.

Những việc đó thật cần nhưng phải được thực hiện “ngầm’, phải được làm một cách kín đáo, tự nhiên. Cũng nhắm tới xây dựng, giáo dục con người song văn chương có con đường riêng, cách thức riêng và thế mạnh riêng của nó.

Thi thế nào thì dễ học thế ấy, rồi dần dần tạo nên kiểu tư duy ấy, con người ấy. Vì thế, nội dung đề thi cần được định hướng đúng, định hướng rõ và điều này không mâu thuẫn với tính chất mở như chúng ta mong muốn.

                                                                       Ngày đầu năm 2020       PGS.TS Lê Quang Hưng, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỚI NHẤT
Năm học 2020 - 2021: Học phí của trường ĐH Bách khoa Hà Nội từ 17 – 30 triệu đồng
Năm học 2020 - 2021: Học phí của trường ĐH Bách khoa Hà Nội từ 17 – 30 triệu đồng

(Dân trí) - Thông tin từ trường ĐH Bách khoa Hà Nội, học phí của các chương trình chuẩn nằm trong khoảng 17-25 triệu đồng/năm học 2020-2021 tùy theo ngành đào tạo. Học phí của các chương trình tiên tiến bằng 1,3-1,5 lần mức học phí chương trình chuẩn cùng ngành.

Thứ năm, 02/01/2020 - 08:34

Trường ĐH Nông lâm TPHCM dự kiến tuyển gần 5.000 chỉ tiêu trong năm nay
Trường ĐH Nông lâm TPHCM dự kiến tuyển gần 5.000 chỉ tiêu trong năm nay

(Dân trí) - Trường ĐH Nông lâm TPHCM vừa công bố phương án tuyển sinh dự kiến năm 2020 với tổng số chỉ tiêu xét tuyển là 4.895 dành cho cơ sở chính và 2 phân hiệu. Đây là một trong những trường đại học hiếm hoi ở phía Nam áp dụng ít phương thức tuyển sinh nhất hiện nay.

Thứ năm, 02/01/2020 - 05:45

Ngày mai 3/1, Bộ GD&ĐT đối thoại về sách công nghệ của GS Hồ Ngọc Đại
Ngày mai 3/1, Bộ GD&ĐT đối thoại về sách công nghệ của GS Hồ Ngọc Đại

(Dân trí) - Ngày mai (3/1), Bộ GD&ĐT sẽ tiếp tục đối thoại trực tiếp về sách giáo khoa (SGK) Công nghệ giáo dục của GS Hồ Ngọc Đại theo tinh thần chỉ đạo của Thủ tướng. PGS.TSKH Nguyễn Kế Hào (Trung tâm Công nghệ Giáo dục) cho biết, ông đề nghị công nhận SGK công nghệ để các địa phương lựa chọn.

Thứ năm, 02/01/2020 - 04:13

Sẽ thành lập trường Đại học Y Dược thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội
Sẽ thành lập trường Đại học Y Dược thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội

(Dân trí) - Thành lập Trường Đại học Y Dược thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội trên cơ sở nâng cấp Khoa Y Dược hiện nay.

Thứ năm, 02/01/2020 - 03:20

Trẻ ở Suối Phèn sẽ được đến trường kể từ đầu học kỳ 2
Trẻ ở Suối Phèn sẽ được đến trường kể từ đầu học kỳ 2

(Dân trí) - Sau 1 học kỳ phải ở nhà vì không có giáo viên đứng lớp, hàng chục trẻ tại cụm dân cư Suối Phèn (xã Quảng Hòa, huyện Đắk G’Long, tỉnh Đắk Nông) sẽ được đến trường kể từ đầu học kỳ 2.

Thứ năm, 02/01/2020 - 03:17

Thảng thốt lời chia sẻ "Mẹ à, cho con được chết!"
Thảng thốt lời chia sẻ "Mẹ à, cho con được chết!"

(Dân trí) - Nhiều lần người mẹ rủ con đi du lịch, đi chơi... rồi khi về nhà, cậu lại bước vào thế giới của riêng mình. Không dưới một lần, cậu nói với mẹ: "Bên trong con mục ruỗng rồi! Xin mẹ cho con được chết!"

Thứ năm, 02/01/2020 - 10:56

Vì sao bằng kỹ sư, bác sĩ, kiến trúc sư có thể tương đương thạc sĩ?
Vì sao bằng kỹ sư, bác sĩ, kiến trúc sư có thể tương đương thạc sĩ?

(Dân trí) - Ngày 30/12, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 99/2019/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giáo dục đại học. Theo đó, các văn bằng đại học kỹ sư, bác sĩ, dược sĩ, kiến trúc sư... tương đương với bằng thạc sĩ.

Thứ năm, 02/01/2020 - 08:10

Trung Quốc: Trường quốc tế sẽ phải quay số để tuyển học sinh
Trung Quốc: Trường quốc tế sẽ phải quay số để tuyển học sinh

(Dân trí) - Sự gia tăng mạnh mẽ các trường tư thục và quốc tế tại Trung Quốc đã buộc chính phủ nước này gấp rút đưa ra các quy định để kiểm soát quá trình tuyển sinh.

Thứ năm, 02/01/2020 - 07:00

Trường ĐH Bách khoa Hà Nội bổ nhiệm 32 giáo sư, phó giáo sư năm 2019
Trường ĐH Bách khoa Hà Nội bổ nhiệm 32 giáo sư, phó giáo sư năm 2019

(Dân trí) - Hội đồng xét bổ nhiệm chức danh GS, PGS của Trường ĐH Bách khoa Hà Nội năm 2019 đã họp để xét bổ nhiệm 32 chức danh GS, PGS của trường.

Thứ năm, 02/01/2020 - 06:32

Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ: Đề nghị không tinh giản biên chế giáo viên mầm non
Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ: Đề nghị không tinh giản biên chế giáo viên mầm non

(Dân trí) - Tăng cường tuyển dụng giáo viên mầm non theo chế độ đặc cách đối với các giáo viên đang diện hợp đồng; không thực hiện tinh giản biên chế với giáo viên mầm non…

Thứ năm, 02/01/2020 - 06:28

Xếp hạng nghiên cứu đại học Việt Nam: Gần 20 trường đạt chuẩn trung bình châu Á?
Xếp hạng nghiên cứu đại học Việt Nam: Gần 20 trường đạt chuẩn trung bình châu Á?

(Dân trí) - Hệ thống đánh giá chất lượng đại học Việt Nam UPM của ĐH Quốc gia HN vừa công bố kết quả xếp hạng chỉ số nghiên cứu của các cơ sở giáo dục đại học (CSGDĐH) Việt Nam năm 2019. Theo đó, Việt Nam có gần 20 trường đạt chuẩn trung bình châu Á.

Thứ năm, 02/01/2020 - 06:02

“Hiệu cắt tóc không đồng” dành cho học trò nghèo
“Hiệu cắt tóc không đồng” dành cho học trò nghèo

(Dân trí) - Dù mới "khai trương" hơn 1 tháng nhưng hiệu cắt tóc không đồng do các thầy giáo tại trường THCS Thụ Hậu (huyện Lộc Hà, Hà Tĩnh) luôn đông khách vào những giờ ngoại khóa. Khách hàng quen thuộc của hiệu tóc chính là những học sinh tại ngôi trường này.

Thứ năm, 02/01/2020 - 05:25

ĐÁNG QUAN TÂM
Sắp xét xử vụ học sinh trường Gateway tử vong trên xe đưa đón
Sắp xét xử vụ học sinh trường Gateway tử vong trên xe đưa đón

(Dân trí) - Dự kiến ngày 14/1, TAND quận Cầu Giấy (Hà Nội) sẽ mở phiên tòa sơ thẩm xét xử vụ án học sinh trường Gateway tử vong do bị bỏ quên trên xe ô tô đưa đón.

Thứ tư, 01/01/2020 - 01:37

ĐH Đà Nẵng công bố hiệu trưởng 3 trường thành viên nhiệm kỳ mới
ĐH Đà Nẵng công bố hiệu trưởng 3 trường thành viên nhiệm kỳ mới

(Dân trí) - Đại học Đà Nẵng vừa chính thức công bố quyết định công nhận Hiệu trưởng các trường đại học thành viên nhiệm kỳ 2019 - 2024.

Thứ tư, 01/01/2020 - 10:51

ĐBSCL: Học sinh nhiều nơi nghỉ Tết Canh Tý gần nửa tháng
ĐBSCL: Học sinh nhiều nơi nghỉ Tết Canh Tý gần nửa tháng

(Dân trí) - Tin từ ngành Giáo dục một số địa phương khu vực đồng bằng sông Cửu Long cho biết, học sinh các cấp sẽ được nghỉ Tết Nguyên đán Canh Tý 2020 gần nửa tháng.

Thứ tư, 01/01/2020 - 08:41

Sinh viên kiện trường đại học vì chỉ nhận bằng... loại trung bình
Sinh viên kiện trường đại học vì chỉ nhận bằng... loại trung bình

(Dân trí) - Một sinh viên đã chi hàng ngàn bảng để kiện trường đại học của mình và tuyên bố sẵn sàng đưa vụ việc lên tòa án cao nhất ở Anh. Nguyên nhân là do tấm bằng ĐH của anh chỉ được xếp hạng...trung bình.

Thứ tư, 01/01/2020 - 08:26

Những thầy cô giáo xuất sắc nhận giải thưởng quốc tế năm 2019
Những thầy cô giáo xuất sắc nhận giải thưởng quốc tế năm 2019

(Dân trí) - Năm 2019 vừa qua, nhiều thầy cô giáo Việt/ gốc Việt xuất sắc được ghi nhận, vinh danh bằng các giải thưởng quốc tế danh giá vì những đóng góp nổi bật, cống hiến tận tâm, sáng tạo cho các học sinh thân yêu và nền giáo dục.

Thứ tư, 01/01/2020 - 06:00

Quảng Bình: Hàng trăm giáo viên bị cắt hợp đồng trước khi được xét đặc cách biên chế
Quảng Bình: Hàng trăm giáo viên bị cắt hợp đồng trước khi được xét đặc cách biên chế

(Dân trí) - Mặc dù nằm trong diện được xét tuyển đặc cách biên chế, thế nhưng hàng trăm giáo viên tại Quảng Bình vẫn bị cắt hợp đồng từ ngày 1/1/2020. Trong khi đó việc xét tuyển viên chức lại đang trong quá trình thực hiện, điều này gây ảnh hưởng không nhỏ cho công tác dạy và học tại địa phương này.

Thứ tư, 01/01/2020 - 04:28

Tuyên dương học sinh lớp 4 trả lại 11 triệu đồng nhặt được
Tuyên dương học sinh lớp 4 trả lại 11 triệu đồng nhặt được

(Dân trí) - Trong lúc đang đi trên đường, một học sinh lớp 4 Trường Tiểu học Tân Trường, huyện Tĩnh Gia (Thanh Hóa) đã nhặt được ví tiền cùng một số giấy tờ tùy thân. Sau đó, em đã tìm trả lại cho người đánh rơi.

Thứ tư, 01/01/2020 - 01:46

Nghệ An: Học sinh sẽ được nghỉ Tết 10 ngày
Nghệ An: Học sinh sẽ được nghỉ Tết 10 ngày

(Dân trí) - Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nghệ An vừa có hướng dẫn về tổ chức Tết Nguyên đán năm 2020 trong các cơ sở Giáo dục trên địa bàn tỉnh, đồng thời công bố lịch nghỉ Tết Âm lịch.

Thứ ba, 31/12/2019 - 08:43

Trang bị kỹ năng truyền thông cho cán bộ ngành Giáo dục Thủ đô
Trang bị kỹ năng truyền thông cho cán bộ ngành Giáo dục Thủ đô

(Dân trí) - Sở GD&ĐT Hà Nội mới đây đã tổ chức các lớp bồi dưỡng về quản lý thông tin, báo chí cho 1.650 cán bộ, công chức, viên chức ngành GD&ĐT Thủ đô.

Thứ ba, 31/12/2019 - 05:00

Bộ GD&ĐT yêu cầu công bố giá SGK trước 15/2/2020
Bộ GD&ĐT yêu cầu công bố giá SGK trước 15/2/2020

(Dân trí) - Bộ GD&ĐT yêu cầu các nhà xuất bản khẩn trương thực hiện thủ tục để kịp thời công bố giá sách giáo khoa (SGK) để các cơ sở giáo dục phổ thông, địa phương chọn lựa. Việc công bố giá SGK lớp 1 phải hoàn thành trước 15/2/2020.

Thứ ba, 31/12/2019 - 01:59

Trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng dự kiến tuyển 11 ngành mới trong năm 2020
Trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng dự kiến tuyển 11 ngành mới trong năm 2020

(Dân trí) - Sáng ngày 31/12, trường ĐH Quốc tế Hồng Bàng công bố phương án tuyển sinh trong năm 2020. Đáng chú ý, trường dự kiến tuyển 9 ngành học mới thông qua 6 phương thức xét tuyển.

Thứ ba, 31/12/2019 - 01:54

Thanh Hóa: Giao huyện miền núi tuyển dụng gần 60 giáo viên
Thanh Hóa: Giao huyện miền núi tuyển dụng gần 60 giáo viên

(Dân trí) - Tỉnh Thanh Hóa vừa có quyết định giao huyện miền núi Như Xuân tuyển dụng, xếp hạng chức danh nghề nghiệp, ký hợp đồng làm việc và quản lý, sử dụng viên chức đối với gần 60 trường hợp.

Thứ ba, 31/12/2019 - 10:39