Phim Việt và giấc mơ xuất ngoại

Thị trường nước ngoài: mục tiêu mới của phim VN?

Điện ảnh VN đang trong cơn biến động và vẫn còn những cuộc giằng co giữa cái gọi là phim nghệ thuật và phim thương mại. Chúng ta vẫn đang bị phim ngoại áp đảo ngoài rạp và trên truyền hình, cho dù đã có những dấu hiệu tích cực về sự trở lại của phim Việt với những giờ vàng dành riêng cho phim Việt trên truyền hình và một mùa phim Tết mấy năm qua đã trở thành mảnh đất riêng cho phim VN.

Tuy nhiên, để tiếp thị hình ảnh VN ra khu vực và thế giới qua phim ảnh thì không chỉ cần nhiều hơn những bộ phim Việt Nam xuất sắc, mà còn cần những chiến lược tiếp thị khôn ngoan để đưa VN ra thế giới. Không thể tiếp thị hình ảnh VN rộng rãi ra thế giới chỉ bằng sự nỗ lực của một vài cá nhân có quan hệ tốt với đối tác nước ngoài mà cần có nhiều cuộc đầu tư lớn hơn.

Cũng đã có những bộ phim VN được nước ngoài đặt mua (dù chỉ đếm trên đầu ngón tay), cũng đã có những cuộc tiếp xúc với nước ngoài để quảng bá cho phim VN (nhưng vẫn rất ít) và đã có những bộ phim VN gây tiếng vang tại rất nhiều LHP, nhưng vẫn chưa phản ánh được một hình ảnh VN đa chiều và liên tục.

Việc chào bán phim VN tại các hội chợ vẫn chủ yếu được tiếp thị nhỏ lẻ thông qua một vài hãng phim và công ty truyền thông có "mánh mối" và quan hệ tốt với các đối tác nước ngoài. Chính vì chưa có một công ty chuyên về trao đổi, tiếp thị và mua bán các sản phẩm điện ảnh, truyền hình VN với nước ngoài, nên mới có hiện tượng một hãng phim phải "gánh" rất nhiều phim của các hãng khác nhau "nhờ vả" chào hàng ở các hội chợ phim nước ngoài.

Kinh nghiệm từ Hàn Quốc

Hàn Quốc là ví dụ điển hình ở châu Á về sự phát triển ngoạn mục của ngành công nghiệp giải trí trong đó có điện ảnh. Thực ra phim ảnh xứ Hàn chỉ phát triển từ đầu thập niên 90 của thế kỷ trước. Rất nhiều nhà làm phim và diễn viên VN phải... lắc đầu công nhận chỉ vì phim Hàn quay quá đẹp, các khuôn hình đuợc nắn nót kỹ lưỡng, còn phần nhạc thì không còn điểm gì để chê.

Đúng là đâu phải phim Hàn Quốc nào cũng là chuẩn mực nhưng người ta vẫn cứ hò nhau dán mắt lên màn hình vô tuyến mà xem, mà bình luận, đôi khi chỉ vì có một diễn viên đẹp, một bản nhạc nền hay hay chỉ là một ngôi nhà hiện đại được chọn làm bối cảnh quay. Sẽ vô cùng dễ hiểu khi biết rằng thế hệ các đạo diễn trẻ bây giờ toàn là những người từng được đào tạo từ các lò ở Mỹ. Những năm đầu 1990, có tới 100 đạo diễn Hàn Quốc được gửi sang Mỹ, đào tạo và đang hành nghề và bây giờ họ đang thống lĩnh gần như toàn bộ màn ảnh Hàn Quốc.

Các bộ phim Hàn Quốc kể cả lịch sử (Dae Jjang-geum), tình cảm (Full House, April Snow...) đều tạo thành cơn sốt ở các quốc gia nó đi qua. Làn sóng Hàn Quốc (Korean Wave) đã có mặt ở khắp nơi, nó phát huy tác dụng ở bất cứ đâu khiến cho nhiều người Trung Quốc lo ngại văn hoá nước này sẽ bị văn hoá Hàn "lấn sân", nếu mỗi bộ phim đều thu hút lượng khán giả kỷ lục, ảnh hưởng đến lối sống của giới trẻ.

Korean Wave (Làn sóng Hàn Quốc) hay còn gọi là "hallyu" đã trở thành một cụm từ quen thuộc ở châu Á từ khi xuất hiện cách đây 4 năm. Nước này cũng không giấu giếm tham vọng gây ảnh hưởng tới tất cả các quốc gia trên thế giới thông qua văn hoá. Ở một khía cạnh nào đó, VN cũng chẳng thể thoát khỏi cuộc đổ bộ của Làn sóng Hàn Quốc.

Những cơn sốt phim Hàn mở đầu bằng Mối tình đầu, Bản tình ca mùa đông và sau đó là hàng chục phim với đỉnh điểm là Nàng Dae-Jjang-Geum, Chuyện tình Paris, Ngôi nhà hạnh phúc... tưởng chừng không thể hạ nhiệt. Hình ảnh các ngôi sao Hàn, những trang phục, các cách trang điểm đặc trưng đến món... kim chi cũng được nhập khẩu dễ dàng. Sau đó là sự xuất hiện của hàng loạt các ngôi sao Hàn Quốc tại VN từ So Ji-sup, Jjang Na-ra, Jang Dong-gun, Kim Nam-joo... và năm tới là một trung tâm văn hoá Hàn Quốc sẽ có mặt tại VN cũng đủ thấy sức ảnh hưởng của văn hoá Hàn qua phim ảnh mạnh đến mức nào.

Hàn Quốc không phải là một cường quốc trên thế giới, nhưng những bước đi thông minh của quốc gia này về việc tiếp thị hình ảnh đất nước qua văn hoá mà đặc biệt là phim ảnh có thể coi là bài học kinh nghiệm rất lớn cho các quốc gia châu Á trong đó có Việt Nam.

Bắt đầu từ đâu?

Khó có thể khẳng định ngay lúc này rằng VN nên học hỏi mô hình của Hàn Quốc, bởi sự phát triển ồ ạt của Làn sóng Hàn Quốc xét trên khía cạnh nào đó vẫn chỉ nằm ở bề nổi, nó mang tính chất đánh bóng cho hình ảnh về một đất nước Hàn Quốc mới nhiều hơn là đi vào chiều sâu như Trung Quốc. Đất nước đông dân nhất thế giới này cũng có thừa thông minh, chất liệu văn hoá và những chiến lược để quảng bá hình ảnh Trung Hoa ra khu vực và thế giới.

Trước khi có cuộc đổ bộ của Làn sóng Hàn Quốc, Trung Quốc cũng đã kịp thống trị điện ảnh châu Á với những kỷ nguyên vàng của điện ảnh TQ: những 1930, cuối 1940, 1980 và giữa những năm 1990. Trung Quốc cũng tự hào với những thế hệ đạo diễn tài năng: Trương Nghệ Mưu, Trần Khải Ca, Lý An và những cái tên làm rạng danh điện ảnh châu Á như Lý Tiểu Long, Thành Long, Lý Liên Kiệt, Chương Tử Di... Những bộ phim võ thuật mang đậm chất Trung Quốc vẫn làm mưa làm gió tại Hollywood đến tận bây giờ.

Hàng chục bộ phim Hollywood mấy năm gần đây có xu hướng đi tìm cảm hứng tại châu Á bằng cách đưa những kịch bản có yếu tố châu Á (Kill Bill, The Last Samurai, Hiệp sĩ Thượng Hải, Ma trận...), thậm chí quay tại châu Á và thuê các chuyên gia võ thuật Trung Quốc để cố vấn cho những màn đánh đấm trên màn ảnh.

Cũng chưa có quốc gia nào vượt mặt được Trung Quốc trong việc làm phim sử thi với những bối cảnh hoành tráng, những đại cảnh huy động lượng diễn viên và kinh phí khổng lồ. Không một quốc gia châu Á nào lại chưa bị ảnh hưởng bởi những bộ phim dã sử về những nhân vật lịch sử của Trung Hoa như Tần Thuỷ Hoàng, Võ Tắc Thiên, Từ Hy Thái Hậu... Ngay cả Hollywood, nơi được coi là kinh đô của điện ảnh thế giới cũng chưa bao giờ dám coi thường những: Ngoạ hổ tàng Long, Người hùng, Đèn lồng đỏ treo cao, Cao lương đỏ... Hồng Kông, một bộ phận quan trọng tạo nên sắc thái Trung Quốc ở châu Á cũng đã có 100 năm gây dựng danh tiếng và gây ảnh hưởng qua phim ảnh tới châu Á và thế giới.

Trung Quốc là một ví dụ có lẽ là rõ nét nhất về việc tiếp thị văn hoá, lịch sử qua phim ảnh với những góc nhìn và ý tưởng đậm tính chiều sâu. Sự lấn át của Làn sóng Hàn Quốc chỉ là bước tạm thời và rất có thể chỉ một thời gian ngắn nữa thế trận sẽ bị đảo ngược.

Tiếp thị hình ảnh đất nước qua phim ảnh đâu phải là vấn đề mới, trước khi Hàn Quốc, Trung Quốc "nổi lên", Mỹ cũng đã "nhai nát" bài này. Đến tận thời điểm này, phim Mỹ vẫn thống trị rạp của rất nhiều quốc gia và làm điện ảnh nội địa của nhiều nước điêu đứng. Văn hoá Mỹ, lối sống Mỹ xuất hiện ở khắp nơi, thậm chí ở nhiều nước trong đó có VN, khán giả trẻ thuộc nằm lòng tên các bộ phim và diễn viên Mỹ hơn là phim nhà mình. Cũng phải thôi vì phim Mỹ được trang bị đến tận... răng và được nguỵ trang bằng những chiến dịch quảng cáo rầm rộ với những công nghệ mới nhất, những cảnh quay tốt nhất và diễn viên xịn nhất... 

Tại Nhật, có đến 90% phim chiếu rạp là do Mỹ sản xuất. Tại Trung Quốc và một số nước châu Âu, tỉ lệ này cũng chiếm đến 50%.

Vẫn biết "việc tiếp thị hình ảnh đất nước qua nghệ thuật là cách tốt nhất" như ĐD Huỳnh Phúc Điền đã nói. Nhưng dường như chúng ta mới chỉ chú trọng mảng phát hành phim trong nước mà quên mất việc trao đổi với bên ngoài.

Vậy thì tại sao ta không bắt đầu từ bây giờ?

Hạnh Phương