Làng Phúc Xá - Bắc Biên: Hơn nghìn năm di sản bên dòng sông Hồng

Nằm nép mình bên bờ bắc sông Hồng, thuộc tổ dân phố số 8 và số 10 phường Bồ Đề, cụm di tích đình Phúc Xá và chùa Bắc Biên là một trong những điểm sáng về giá trị lịch sử - văn hóa bậc nhất của Thủ đô. Nơi đây không chỉ là quê hương của Thái úy Việt Quốc công Lý Thường Kiệt, mà còn là chứng nhân của hơn 1.000 năm lịch sử Thăng Long - Hà Nội.

Từ bảo vật quốc gia đến những công trình kiến trúc cổ

Theo tư liệu lịch sử, đình Phúc Xá khởi nguồn là đền Cơ Xá, vốn nằm trong thành Đại La. Khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long năm 1010, làng An Xá (tên cũ) đã được lệnh dời ra bãi giữa sông Hồng để nhường đất xây dựng kinh thành.

Trải qua những lần “chạy lở” theo dòng sông, từ hữu ngạn sang bãi giữa, rồi lên bờ bắc như ngày nay, di tích cũng được chuyển loại hình từ đền sang đình, đảm nhận chức năng thờ Thành hoàng làng và tổ chức lễ hội.

Điểm nhấn quan trọng nhất của cụm di tích là quả chuông chùa An Xá, đúc năm Chính Hòa thứ 11 (1690). Chuông chùa cao 1,2m, đường kính đáy 0,65m, trên thân chuông khắc hơn 5.500 chữ Hán, ghi lại lịch sử làng xã, các sắc chỉ miễn trừ sưu thuế từ thời Lý đến thời Lê Trung hưng, cùng danh sách những người đóng góp. Đặc biệt, tư liệu khẳng định Lý Thường Kiệt (tên gốc là Ngô Tuấn) chính là người làng An Xá.

Ngày 3/2, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định công nhận chuông chùa An Xá là Bảo vật Quốc gia. Trước đó, chùa Bắc Biên được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia năm 1989, đình Phúc Xá được xếp hạng năm 1993.

Cùng với quả chuông, đình Phúc Xá còn lưu giữ nhiều di vật quý như: Một chuông khác đúc năm Phúc Thái thứ 5 (1647), 2 tấm bia thời Nguyễn ghi việc trùng tu, 8 đôi câu đối ca ngợi công tích Lý Thường Kiệt, 7 đạo sắc phong, cùng các bức đại tự, hoành phi với những dòng chữ như “Thánh cung vạn tuế”. Đình và chùa nằm trong khuôn viên rộng gần 3.000m2, quay ra một ao sen cổ, tạo nên không gian văn hóa tâm linh hài hòa, cổ kính.

Lễ hội truyền thống và nét văn hiến, nhân văn

Không chỉ có giá trị về kiến trúc và cổ vật, làng Phúc Xá - Bắc Biên còn bảo lưu một hệ thống di sản phi vật thể phong phú, tiêu biểu là lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày mùng 6/3 âm lịch hàng năm.

Trong lễ hội, nổi bật nhất là nghi lễ rước nước - một nét đẹp riêng của các làng cửa sông, mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Cùng với đó là lễ rước kiệu Thánh, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian và tục “đồng dân hội ẩm” - nơi người dân trân trọng thưa với Thánh về những thành tích trong năm, xin phù hộ và tri ân công đức.

Bên cạnh lễ hội chính, làng còn duy trì ngày giỗ Thái úy Lý Thường Kiệt vào mùng 2/6 âm lịch - ngày hóa của Ngài, các nghi lễ thờ phụng danh tướng Đào Kỳ (thời Hai Bà Trưng) cùng các vị Thành hoàng khác. Đình Phúc Xá hiện thờ 7 vị Thánh, trong đó có Thái úy Lý Thường Kiệt, tướng Đào Kỳ, ba vị tướng thời Hùng Vương và hai công chúa Hồng Nương, Hảo Nga.

Việc bảo tồn di sản vật thể (chuông cổ, đình, chùa, câu đối, hoành phi) và phi vật thể (lễ hội rước nước, rước văn, tục thờ Thánh, tín ngưỡng cộng đồng) không chỉ là trách nhiệm của chính quyền và nhân dân địa phương, mà còn là đóng góp vào kho tàng văn hóa chung của Thủ đô. 

Với bề dày lịch sử hơn 1.000 năm, cùng những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể độc đáo, làng Phúc Xá - Bắc Biên xứng đáng được bảo tồn và phát huy, để mai sau con cháu còn được biết đến một Hà Nội vừa hiện đại, vừa đậm đà bản sắc Thăng Long xưa.

Trà My