Cuộc sống bình lặng ở tuổi U80 của NSƯT Tố Uyên “Con chim vành khuyên”

Bên dòng sông vắng vùng địch hậu 64 năm trước, một túp lều đơn sơ mọc lên giữa bãi dâu xanh mướt. Ở đó, hai cha con bé Nga lặng lẽ mưu sinh bằng nghề chài lưới, đồng thời làm nhiệm vụ bí mật đưa đò, chở cán bộ qua sông, với tín hiệu an toàn là cánh diều bay lượn trên không trung…

Rồi một ngày, vòng vây khép lại. Bố con bé Nga rơi vào tay giặc. Giữa hiểm nguy, cô bé vẫn giữ trọn sự gan dạ và mưu trí của mình, hoàn thành nhiệm vụ bảo vệ các chiến sĩ cách mạng đến phút cuối. Trước khi ngã xuống giữa làn đạn kẻ thù, Nga kịp mở bàn tay nhỏ, thả con chim vành khuyên mình nuôi nấng bấy lâu về lại bầu trời.

Những hình ảnh ấy trong bộ phim Con chim vành khuyên (năm 1962) đã sống mãi trong ký ức nhiều thế hệ khán giả. Đó không chỉ là một biểu tượng bất diệt về khát vọng hòa bình, tự do của dân tộc mà còn là dấu ấn không phai của điện ảnh cách mạng Việt Nam.

Người đóng vai bé Nga không ai khác chính là NSƯT Tố Uyên. Tròn 64 năm sau, vào một ngày đầy nắng của tháng Tư lịch sử, chúng tôi gặp lại nữ nghệ sĩ khi bà đã bước sang tuổi 79. Trong căn hộ tại một chung cư ở Hà Nội, bé Nga năm nào xuất hiện với dáng người nhỏ nhắn, mái tóc đã thưa, bạc theo năm tháng cùng giọng nói chậm rãi.

Trò chuyện với phóng viên Dân trí, NSƯT Tố Uyên trầm ngâm, đôi lúc ngậm ngùi khi nhắc về vai diễn để đời, những ngã rẽ thăng trầm và quãng lặng phía sau ánh hào quang đã lùi xa.

"Con chim vành khuyên" và vai diễn để đời năm 13 tuổi của Tố Uyên

NSƯT Tố Uyên sinh năm 1948 tại huyện Thanh Oai, Hà Tây cũ (nay là Hà Nội). Từ thuở thiếu thời, Tố Uyên đã là thành viên Câu lạc bộ thiếu niên Hà Nội và tham gia diễn kịch trong đoàn kịch Măng Non của thành phố.

Năm 10 tuổi, bà bắt đầu tham gia lồng tiếng trong những vở phát thanh và phim hoạt họa của Xưởng phim truyện Việt Nam, trong số đó có Ngô, khoai, sắn - được cho là bộ phim hoạt họa đầu tiên của Việt Nam.

Ký ức đưa bà trở về năm 1961, khi ấy Tố Uyên vẫn còn là cô bé sinh hoạt tại Nhà văn hóa Thủ đô. Nhờ sự giới thiệu của nhà quay phim Nguyễn Đăng Bảy, bà hữu duyên lọt vào mắt xanh của đạo diễn Nguyễn Văn Thông cho vai Nga trong bộ phim tốt nghiệp của ông - Con chim vành khuyên.

Nhắc về bước ngoặt đầu đời, ánh mắt nữ nghệ sĩ ánh lên niềm tự hào pha lẫn sự bồi hồi: “Thời điểm đó, tôi mới 13 tuổi. Để được chọn đóng vai bé Nga, bản thân đã phải trải qua nhiều vòng sát hạch gắt gao, vượt qua vài chục ứng viên nặng ký khi đạo diễn thử thách diễn xuất. Tôi thấy vinh dự và may mắn lắm, bởi lúc bấy giờ được đóng phim là quý giá vô cùng, không phải ai cũng có được cơ duyên này”.

Cũng chính vì sự trân trọng như vậy mà khi được nhận vai, cô bé Tố Uyên đã dốc sức diễn xuất hết mình, bất chấp mọi khó khăn trên phim trường thời chiến.

Để chạm vào linh hồn của nhân vật, Tố Uyên đã phải tự mình trải qua một "khóa học" làm dân chài thực thụ, từ tập chèo đò, học bơi cho đến hái dâu bên bãi bồi. 

“Lúc đó, tôi không hiểu động lực nào khiến mình có thể tự thực hiện những cảnh quay nguy hiểm, từ nhảy từ trên cây cao xuống nước cho đến lăn dọc triền đê, mà phía dưới chỉ được che chắn sơ sài bằng vài nắm rơm cho đỡ đau”, nữ nghệ sĩ bồi hồi nhớ lại những ngày sống trọn vẹn với Con chim vành khuyên.

Cùng xem lại những thước phim cũ, Tố Uyên tâm sự rằng, đây là vai diễn đầy thách thức, đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa kỹ thuật hình thể và chiều sâu tâm lý. Điển hình như cảnh bé Nga nhảy dây - một phân đoạn tưởng chừng đơn giản nhưng lại yêu cầu bà giữ nhịp chân đều đặn trong khi đôi mắt phải chở nặng những trạng thái cảm xúc phức tạp.

Với NSƯT Tố Uyên, ngày ấy, bà bước vào màn ảnh bằng chính sự thuần khiết cùng những rung cảm tự nhiên, trong trẻo nhất của một tâm hồn trẻ thơ.

Trong ký ức của người nghệ sĩ gạo cội, khoảnh khắc ám ảnh và lay động nhất với bà khi quay phim vẫn là hình ảnh bé Nga trước lúc đi xa. Giữa lằn ranh sinh tử, cô bé không nghĩ về nỗi đau của bản thân mà chỉ đau đáu về chú chim vành khuyên nhỏ vẫn đang nằm gọn trong túi áo.

Nữ nghệ sĩ xúc động nhớ lại: “Trước khi nhắm mắt, Nga đã dùng chút hơi tàn cuối cùng tìm cách mở túi, thả con chim vành khuyên thân thiết trở về bầu trời sáng láng, tự do của quê hương. Đó có lẽ là hình ảnh mang tính biểu tượng của khát vọng tự do và hòa bình mà cả dân tộc ta hằng khao khát giữa những năm tháng đạn bom khói lửa”.

Những ngày tháng dấn thân trên phim trường những năm 1961-1962, với một cô bé 13 tuổi, không chỉ là thử thách về nghề mà còn là bài học về sự trưởng thành khi phải sớm rời xa vòng tay cha mẹ.

Thế nhưng, trong ký ức của bà, sự khắc nghiệt của thời chiến dường như đã lùi lại phía sau, nhường chỗ cho tình thân ấm áp của những người đồng nghiệp.

Nữ nghệ sĩ hồi tưởng: “Khó khăn chứ, vì lúc đó tôi còn nhỏ quá. Nhưng may mắn bản thân được các anh em trong đoàn phim đùm bọc, giúp đỡ như người thân, nên mọi chuyện cũng trôi qua nhẹ nhàng”.

Sau trọn vẹn một mùa ròng rã theo đoàn phim, dù mọi sinh hoạt đều đã có tập thể lo liệu, nhưng số tiền công ít ỏi nhận được cho vai Nga khi ấy cũng chỉ vừa vặn để cô bé Tố Uyên mua một con gà cùng chục trứng mang về biếu gia đình.

“Thú thực, cát-xê hồi đó chẳng đáng là bao, nhưng chúng tôi làm nghề đâu phải vì chuyện cơm áo. Đó là sự say mê thuần khiết và trách nhiệm của người nghệ sĩ giữa lúc đất nước còn gian khó”, bà bộc bạch.

Và hơn tất cả, vượt lên trên những giá trị vật chất khiêm nhường ấy là một hào quang rực rỡ đến sớm ngoài mong đợi. Năm 1962, Con chim vành khuyên không chỉ lay động khán giả trong nước mà còn vươn tầm quốc tế khi xuất sắc giành Giải đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Karlovy Vary (Tiệp Khắc). Cái tên Tố Uyên từ đó chính thức trở thành một dấu ấn không thể phai mờ trong lịch sử điện ảnh nước nhà.

Những ngã rẽ thăng trầm và cuộc sống bình lặng tuổi U80

Sau thành công của Con chim vành khuyên, thay vì tiếp bước trên con đường điện ảnh, Tố Uyên lại được cử đi học tại Trường Múa Việt Nam - một ngã rẽ mà theo cách bà nói là "do sự sắp xếp". Tại đây, cô bé Nga ngày nào không chỉ học múa mà còn theo học piano với NSND Thái Thị Liên.

Năm 1966, tốt nghiệp trường múa, bà trải qua những năm tháng chuyển mình giữa Xưởng phim truyện Hà Nội và Nhà hát Nhạc Vũ kịch Việt Nam. Trong ký ức của người nghệ sĩ già, đó là một thời vàng son khi bà vừa múa chính trong các vở lớn như: Cô Sao, Hòn đất, Núi rừng lên tiếng vừa kiêm cả vai trò dẫn chương trình. “Hồi trẻ tôi múa đẹp lắm”, bà bồi hồi nhớ về quãng thời gian rực rỡ khi là diễn viên múa chính trên sân khấu.

Sự nghiệp điện ảnh của bà tiếp tục nở rộ khi trở lại Xưởng phim vào năm 1969 để thủ vai chính trong Cô giáo vùng cao - tác phẩm sau đó mang về bằng khen tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 2 tổ chức năm 1973. 

Bên cạnh đó, Tố Uyên cũng để lại nhiều ấn tượng dù chỉ với các vai diễn phụ trong Nổi gió, Ngày lễ thánh, Biển gọi, Những ngôi sao biển... Ánh hào quang của người nghệ sĩ ấy nhiều người mong có được.

Thế nhưng, con đường nghệ thuật không chỉ có hoa hồng. Những bất cập tại hãng phim cùng biến động thời cuộc khiến bà dần lui về phía sau ánh đèn sân khấu.

Sau khi chuyển sang Fafim Việt Nam (tiền thân là Doanh nghiệp Quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam) năm 1985, Tố Uyên dần xa điện ảnh, bà chỉ tham gia các vai diễn ngắn của truyền hình công an, còn công việc chủ yếu là thuyết minh phim, sửa morat (soát, đọc và sửa các lỗi chính tả, câu từ, ngữ pháp, trình bày trong bản in thử trước khi sách hoặc báo được in ấn chính thức), thỉnh thoảng viết báo cộng tác.

Cũng chính trong những khoảng lặng ấy, người ta thấy một Tố Uyên khác - một tâm hồn thơ đầy trăn trở.

Một ngày của nữ nghệ sĩ trôi qua bình dị, xoay quanh những thói quen như đọc lại những bài thơ mình viết, xem sách báo và theo dõi tivi.

Thập niên 90 đánh dấu sự trở lại của bà với tư cách là một nhà thơ. Tập thơ Ngày ấy mưa rơi (1999) ra đời như một cuốn nhật ký tâm hồn, nơi bà gửi gắm những rung cảm sâu sắc và cả những tư liệu quý giá về mối tình, cuộc hôn nhân đầy hoài niệm với cố nhà thơ, nhà biên kịch Lưu Quang Vũ.

Khi được hỏi về việc dừng lại sự nghiệp diễn xuất vào thời điểm đang ở đỉnh cao, đôi mắt người nghệ sĩ già bỗng trùng xuống. Bà bảo, sự rút lui ngày ấy phần lớn vì cảm giác đơn độc, thiếu đi một điểm tựa thúc đẩy.

"Nói thật là tôi rất tiếc, tiếc vì không thể đi đến cùng con đường nghệ thuật. Và cũng buồn vì sau đó, chẳng còn đạo diễn nào tìm đến mình nữa", bà thành thật.

Nhưng nỗi tiếc nuối ấy giờ đây đã được khỏa lấp bằng một nhịp sống khác, bình lặng và tự tại hơn. Gần 1 năm nay, nghệ sĩ Tố Uyên chuyển về sống trong một căn hộ dịch vụ tại Times City để được gần gũi các chị em gái.

Căn nhà cũ trên phố Tô Hiến Thành bà vẫn giữ làm kỷ niệm, không ở nhưng cũng chẳng nỡ cho thuê. Bà nói, nơi ấy, trên bức tường vẫn treo đầy ắp hình ảnh của mình thời kỳ đỉnh cao sự nghiệp, bên cạnh những tấm hình gia đình ấm áp, trong đó có cả hình ảnh người chồng cũ - cố nhà thơ, nhà biên kịch Lưu Quang Vũ - vẫn hiện hữu như một phần không thể tách rời trong cuộc đời bà.

Rời xa không gian đầy ắp hoài niệm để chuyển về nơi ở mới, NSƯT Tố Uyên chọn cho mình một nhịp sống giản đơn hơn. Tại đây, bà có người giúp việc vừa lo toan cơm nước, vừa thủ thỉ bầu bạn sớm hôm.

Nhiều người vẫn thường nói “trẻ cậy cha, già cậy con”, thấy bà sống riêng ở tuổi gần 80 không khỏi có chút ái ngại.

Thế nhưng, NSƯT Tố Uyên chỉ cười hiền: “Ơn trời tôi vẫn còn minh mẫn, đi lại được. Các con bận rộn nhiều việc, mình già rồi nếp sinh hoạt khác xưa, sống riêng thế này cho thoải mái, đỡ phiền con cháu. Khi nào nhớ thì ghé thăm nhau”.

Ít ai biết rằng, ngoài người con trai nổi tiếng - MC Lưu Minh Vũ - NSƯT Tố Uyên còn có một "món quà vô giá" khác là con gái Tố Quyên. Như đoán được sự ngạc nhiên của chúng tôi, bà chỉ bảo đó là kết quả của một mối tình muộn màng, một câu chuyện dài mà nữ nghệ sĩ muốn giữ cho riêng mình.

Một ngày của “bé Nga” Tố Uyên bây giờ thường bắt đầu lúc 8h sáng. Sau khi dùng bữa, bà thong thả xuống sảnh trò chuyện cùng hội bạn già, rồi lại trở về căn hộ nghỉ ngơi. Khi nắng chiều đã nhạt, người giúp việc lại đưa bà đi dạo dưới khuôn viên chung cư, hóng mát và tập vài động tác thể dục nhẹ nhàng. Giữa không gian khoáng đạt, bà tận hưởng những giây phút thư thái, tự tại của tuổi U80.

Dù phải chung sống với căn bệnh tiểu đường nhiều năm nay và cần ăn uống kiêng khem nghiêm ngặt, nhưng bà vẫn giữ tinh thần lạc quan. Những lúc cô đơn, Tố Uyên chọn cách đi ngủ hoặc bật điện thoại xem lại những thước phim cũ, đọc sách báo, xem tivi hoặc tự hát cho mình nghe.

Ở tuổi xế chiều, sau khi đã đi qua cả vinh quang rực rỡ lẫn những đắng cay, thăng trầm, nữ nghệ sĩ gạo cội chia sẻ không còn tâm nguyện hay điều gì nuối tiếc.

Bà bằng lòng với sự bình yên hiện tại. Và dù có chuyển đi đâu, trong hành lý của người nghệ sĩ ấy luôn có một thứ không bao giờ thiếu: Tập thơ Ngày ấy mưa rơi - nơi cất giữ linh hồn và những rung cảm không bao giờ tàn phai của một đời nghệ thuật.

Và đâu đó, giữa hành trình đến và đi của cõi nhân gian, thẳm sâu trong trái tim người nghệ sĩ, người phụ nữ đẹp mà đa đoan ấy vẫn vẹn nguyên một chữ tình cùng niềm tin yêu chưa khi nào nguội tắt.

Bao nhiêu yêu thương, nỗi nhớ và cả những vụn vỡ tiếc nuối, bà từng gửi gắm vào thơ:

“Mối tình kia phải đâu dễ dứt

Phút giận hờn bỏ mất - mất tình yêu

Phải chăng anh cứ đi - ngả đường dài

Anh mới biết tình yêu - em trung thực

Như cánh chim phải bay tìm hạnh phúc

Cho mọi người - chẳng của riêng ta

Anh đã quên đi - cánh chim trời

Thuở bé tí anh thường, buộc chặt”…

(Trích trong bài thơ Xa - tập thơ Ngày ấy mưa rơi của Tố Uyên)

Ảnh: Nguyễn Hà Nam