TPHCM muốn đưa bảo tàng thành không gian trải nghiệm mới của người dân

Hệ thống bảo tàng TPHCM còn nhiều dư địa phát triển

Hội nghị tập trung đánh giá hoạt động hệ thống bảo tàng thành phố giai đoạn 2021-2025, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển trong thời gian tới, trong bối cảnh mô hình bảo tàng trên thế giới đang thay đổi mạnh theo hướng hiện đại, tăng tính tương tác và chú trọng trải nghiệm.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, thành phố hiện là địa phương sở hữu hệ thống bảo tàng đa dạng, gồm cả công lập lẫn ngoài công lập, với nhiều chủ đề trải rộng từ lịch sử, mỹ thuật, chiến tranh, y học đến văn hóa Nam Bộ, phụ nữ hay đời sống đô thị.

TPHCM hiện có 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập, đang lưu giữ khoảng 700.000 hiện vật, tài liệu. Trong đó có gần 300.000 hiện vật gốc và 25 bảo vật quốc gia.

Ông Nguyễn Minh Nhựt - Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM - cho biết, TPHCM là địa phương kế thừa hệ thống bảo tàng lâu đời nhất cả nước, với nhiều nơi có lịch sử gần một thế kỷ như Bảo tàng Lịch sử TPHCM.

Đây được xem là nền tảng quan trọng để thành phố phát triển hệ thống bảo tàng theo hướng hiện đại và hội nhập quốc tế.

Dù chịu ảnh hưởng lớn của đại dịch Covid-19, giai đoạn 2021-2025, hệ thống bảo tàng của thành phố vẫn đón khoảng 13,5 triệu lượt khách, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế.

Những năm gần đây, nhiều bảo tàng tại TPHCM bắt đầu triển khai ứng dụng công nghệ số, thuyết minh tự động đa ngôn ngữ hay không gian trải nghiệm ảo nhằm nâng cao trải nghiệm tham quan.

Tuy nhiên, tại hội nghị, nhiều chuyên gia cho rằng hoạt động bảo tàng của thành phố vẫn còn nhiều tiềm năng chưa được khai thác hết, đặc biệt trong việc thu hút công chúng trẻ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu - Tổng Thư ký Hội Khoa học Lịch sử TPHCM, dù hệ thống bảo tàng khá phong phú về chủ đề nhưng nhiều nơi vẫn chưa tạo được sức hút rõ nét do nội dung và hình thức trưng bày chưa tạo được kết nối mạnh với người xem.

Một số bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình khép kín, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện hay diễn giải lịch sử, khiến trải nghiệm tham quan chưa thật sự sinh động.

Trong tham luận trình bày tại hội nghị, bà Hậu nhận định: “TPHCM sở hữu một hệ thống di sản phong phú, đa dạng và có khả năng liên kết cao, giàu tiềm năng để phát triển thành một “Thành phố bảo tàng sống”.

Tuy nhiên, điều quan trọng không nằm ở việc gia tăng số lượng bảo tàng mà ở khả năng tổ chức chúng thành một hệ thống bảo tàng thông minh hơn, có cấu trúc logic, có kết nối và khả năng kể chuyện một cách thuyết phục”.

Theo bà Hậu, việc phát huy giá trị di sản thông qua hệ thống bảo tàng cần một cách tiếp cận mới, vượt khỏi khuôn khổ hành chính để hướng tới mô hình hệ sinh thái đa trung tâm, nơi các bảo tàng có thể liên kết và bổ trợ cho nhau trong việc kể câu chuyện về thành phố.

Bà cũng cho rằng TPHCM hiện vẫn chưa có một bảo tàng thể hiện đầy đủ chiều dài lịch sử và diện mạo văn hóa đặc trưng của Sài Gòn - TPHCM với tư cách một đô thị lớn hình thành sớm và phát triển năng động hàng đầu cả nước.

Hướng đến mô hình bảo tàng mở, hiện đại và giàu trải nghiệm

Từ những trăn trở về sức hút của bảo tàng hiện nay, nhiều ý kiến tại hội nghị cho rằng TPHCM cần mạnh dạn thay đổi cách vận hành và tiếp cận công chúng nếu muốn hệ thống bảo tàng phát triển theo hướng hiện đại hơn.

Trong đó, Tiến sĩ Mã Thanh Cao - Nguyên Giám đốc Bảo tàng Mỹ thuật TPHCM - cho rằng trong bối cảnh toàn cầu hóa, hiệu quả của bảo tàng không chỉ được đo bằng khả năng bảo tồn hiện vật mà còn ở năng lực đổi mới trải nghiệm dành cho công chúng.

Theo bà Cao, nhiều bảo tàng trên thế giới đã phát triển mạnh nhờ ứng dụng công nghệ tương tác, tổ chức tham quan trực tuyến và mở rộng trải nghiệm số cho người xem ở nhiều nơi.

Vì vậy, các bảo tàng tại TPHCM cần tiếp tục hiện đại hóa hoạt động trưng bày, đẩy mạnh nghiên cứu hiện vật và tăng cường kết nối với các cơ sở đào tạo nhằm ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Nhấn mạnh vai trò của chuyển đổi số, Tiến sĩ Nguyễn Thị Tú Anh - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TPHCM - cho rằng, số hóa hiện vật, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung hay ứng dụng công nghệ thực tế ảo đang trở thành yêu cầu tất yếu với các bảo tàng trong thời đại số.

Theo bà Tú Anh, các công nghệ này có thể giúp xóa nhòa giới hạn về không gian và thời gian, đồng thời tạo trải nghiệm trực quan, sinh động hơn cho người xem, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tuy nhiên, việc chuyển đổi số cần được triển khai bài bản và đồng bộ, tránh tình trạng đầu tư manh mún hoặc chạy theo hình thức.

Ông Phạm Định Phong - Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa - đánh giá TPHCM là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động và tiếp cận nhanh với xu hướng bảo tàng hiện đại trên thế giới.

Theo ông Phong, xu hướng hiện nay là phát triển mô hình bảo tàng mở, lấy công chúng làm trung tâm, tăng tính trải nghiệm và kết nối cộng đồng.

“Trước nhất thì các bảo tàng đang cần chuyển mạnh mẽ từ quản lý hiện vật sang phục vụ công chúng, từ giới thiệu thông tin một cách đơn thuần sang kể chuyện chia sẻ, từ không gian tham quan sang không gian trải nghiệm, sáng tạo. Đây chính là xu thế phổ biến của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay”, ông Phong nói.

Ông cũng cho rằng TPHCM cần tiếp tục hiện đại hóa hệ thống bảo tàng theo tiêu chuẩn quốc tế, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, phát triển sản phẩm văn hóa gắn với du lịch sáng tạo, đồng thời quan tâm hơn đến hệ thống bảo tàng ngoài công lập.

Phát biểu kết luận hội nghị, ông Trần Thế Thuận - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM - nhận định, bảo tàng ngày nay không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đang dần trở thành không gian sáng tạo, giáo dục cộng đồng và đối thoại xã hội.

Theo ông, bên cạnh chức năng bảo tồn, bảo tàng cần phát huy vai trò là không gian sáng tạo văn hóa, không gian học tập suốt đời, nơi dẫn dắt tri thức đa sắc và góp phần hình thành bản sắc đặc trưng của TPHCM.

Trong giai đoạn 2026-2030, TPHCM sẽ tập trung nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, đổi mới nội dung và phương thức trưng bày, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đẩy mạnh chuyển đổi số, tăng cường hợp tác quốc tế và xây dựng hệ thống bảo tàng theo định hướng hiện đại hơn.