Thành trì trong lòng đất dài 32km, lớn thứ 3 của Việt Nam

Nằm ở xã Tam Thăng (tỉnh Quảng Nam cũ) nay là phường Bàn Thạch, thành phố Đà Nẵng, đình làng Thạch Tân được xây dựng hơn 300 năm trước để tưởng nhớ những người khai sinh vùng đất này. Đình có kiến trúc nhà rường 3 gian 2 chái.

Một điểm đặc biệt tại đình làng cổ này là bên dưới có hầm cứu thương và kho lương thực thuộc địa đạo Kỳ Anh. Cựu chiến binh Huỳnh Kim Ta, Trưởng thôn Thạch Tân, kiêm Ban quản lý di tích, cho biết điểm đặc biệt của đình làng Thạch Tân không nằm ở vẻ bề ngoài, mà là câu chuyện gắn liền với cuộc kháng chiến chống Mỹ hào hùng.

Ông Huỳnh Kim Ta cho biết năm 1964, dân làng đã đào 2 căn hầm ngay dưới nền đình làng Thạch Tân để làm nơi cứu thương và chứa lương thực tiếp tế cho bộ đội.

Ông Ta cho biết, từ 2 căn hầm này, tháng 5/1965, bộ đội, du kích và người dân tiếp tục đào thêm nhiều căn hầm để trú ẩn, nuôi giấu cán bộ. Đến năm 1967, hệ thống các căn hầm đã hình thành nên địa đạo Kỳ Anh (hệ thống đường hầm đào sâu trong lòng đất) và trở thành "thành trì ngầm" giúp quân dân xã Tam Thăng (tỉnh Quảng Nam cũ) tổ chức phản công, tập kích địch bất ngờ.

Lối vào địa đạo chỉ vừa một người chui qua và phải dùng thang tre để chậm rãi di chuyển xuống vì không gian bên trong hẹp, trần thấp.

Tổng chiều dài địa đạo Kỳ Anh khoảng 32km. Trong lòng địa đạo có nhiều căn hầm với công năng khác nhau như hầm chỉ huy, hầm quân y, hầm trữ lương thực, các ụ chiến đấu bí mật.

Chiều rộng của các lối di chuyển trong địa đạo khoảng 0,5-0,8m, có nơi hẹp hơn, nhằm đề phòng khi địch phát hiện, dùng hơi cay hay lựu đạn ném xuống, ta dễ dàng bịt kín để tránh thương vong.

Bên trong các lối di chuyển chỉ cao khoảng 0,8m, nên người muốn di chuyển vào phải cúi khom lưng. "Hồi đó, dụng cụ đào chỉ là cuốc, xẻng, xà beng và thúng để mang đất đổ đi nơi khác. Do nằm sát tai mắt của địch nên việc đào phải làm vào ban đêm, bí mật và khẩn trương", ông Huỳnh Kim Ta kể.

Các lối ra vào hầm trú ẩn bên trong địa đạo Kỳ Anh được bố trí nằm trong các nhà dân, gian bếp, chuồng bò, bụi tre, gốc cây, được ngụy trang cẩn thận.

Một miệng hầm được ngụy trang dưới cây rơm trong vườn nhà dân. Theo thuyết minh của đơn vị quản lý di tích, địa đạo Kỳ Anh là thành trì vững chắc giúp người dân bám trụ chủ động đánh địch và bảo tồn lực lượng, tổ chức phản công, tập kích bất ngờ mỗi khi địch càn quét. Nơi đây cũng là căn cứ sơ cấp cứu thương binh, tiếp tế lương thực cho quân đội.

Hầm chỉ huy thuộc hệ thống địa đạo Kỳ Anh nằm bí mật trong rừng.

Bên trong hầm chỉ huy là không gian hội họp thời chiến. Căn hầm này rộng và kiên cố nhất trong hệ thống địa đạo Kỳ Anh.

Lãnh đạo UBND phường Bàn Thạch cho biết năm 1997, địa đạo Kỳ Anh được công nhận di tích lịch sử cấp quốc gia. Đây là một trong 3 địa đạo dài nhất Việt Nam sau địa đạo Củ Chi (TPHCM) và Vịnh Mốc (tỉnh Quảng Trị).

Tại địa đạo còn có cây Rỏi Mật khoảng 500 tuổi, là một trong những cây di sản được bảo tồn. Theo lãnh đạo UBND phường Bàn Thạch, trong thời chiến tranh, cây Rỏi Mật như một chòi gác tự nhiên để du kích và dân trong làng leo lên đây theo dõi như đài quan sát.

Ngoài không gian lịch sử, làng Thạch Tân còn nổi tiếng với nghề dệt chiếu truyền thống. Trong ảnh là 2 người phụ nữ dệt chiếu bên cạnh đình làng Thạch Tân.

Vị trí của địa đạo Kỳ Anh (Ảnh: Google Maps).