Cựu Đại sứ Việt ở Thái Lan kể kỷ vật của Bác Hồ, chuyện “ngoại giao sân cỏ”

TS Phan Chí Thành tốt nghiệp Thạc sĩ tại Đại học Columbia (Mỹ) và bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Học viện Ngoại giao.

Ông là chuyên gia trong lĩnh vực quan hệ quốc tế, từng có nhiều năm công tác trong lĩnh vực đối ngoại và đảm nhiệm vai trò Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Thái Lan nhiệm kỳ 2020-2024. Ông hiện là Trưởng khoa Quan hệ Quốc tế và Quan hệ Công chúng, Đại học Duy Tân (Đà Nẵng).

Trò chuyện với phóng viên Dân trí, TS Phan Chí Thành chia sẻ góc nhìn về ý nghĩa chuyến thăm chính thức Thái Lan của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm; những dấu ấn đáng nhớ trong 4 năm công tác tại "xứ sở chùa Vàng".

Ông cũng kể những câu chuyện xúc động về nền tảng hữu nghị Việt - Thái được vun đắp từ dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng như sự chân thành, gắn bó "từ trái tim đến trái tim" giữa nhân dân hai nước suốt nhiều thế hệ.

"Từ trái tim đến trái tim" - dấu ấn Chủ tịch Hồ Chí Minh với nền tảng hữu nghị Việt - Thái 

Năm 2026 đánh dấu 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Thái Lan. Nhìn lại nửa thế kỷ qua, ông đánh giá như thế nào về những dấu mốc quan trọng của quan hệ hai nước?

- Năm nay là dấu mốc có ý nghĩa quan trọng đối với quan hệ Việt Nam - Thái Lan, bởi 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao không chỉ phản ánh sự phát triển bền vững của quan hệ song phương, mà còn cho thấy mức độ tin cậy và gắn bó ngày càng sâu sắc giữa lãnh đạo và nhân dân hai nước.

Việt Nam và Thái Lan không chỉ là hai nước láng giềng có nhiều mối bang giao trong chiều dài lịch sử mà đã trở thành những đối tác quan trọng của nhau trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế đến giáo dục, văn hóa, giao lưu nhân dân và trên các diễn đàn đa phương.

Việc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược năm 2013 và sau đó là Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2025 cho thấy hai nước không chỉ đan xen về lợi ích chiến lược, mà còn có sự tin cậy chính trị ngày càng cao và mong muốn đồng hành lâu dài vì hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực.

Kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa hai nước sẽ càng có ý nghĩa nếu chúng ta đặt trong bối cảnh hướng đến năm 2028 - năm kỷ niệm 100 năm ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt chân đến Thái Lan.

Vào năm 1928-1929, Bác Hồ đã sống và hoạt động cách mạng tại Thái Lan và để lại những tình cảm vô cùng sâu đậm trong lòng kiều bào và nhân dân Thái Lan. Đây là một dấu mốc có ý nghĩa biểu tượng ngoại giao đặc biệt trong quan hệ giữa hai nước vì Bác là người đặt nền móng cho quan hệ giữa hai nước phát triển như ngày hôm nay.

Trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Thái Lan, với ông, đâu là câu chuyện khiến ông xúc động nhất khi nói về tình nghĩa giữa nhân dân hai nước?

- Có rất nhiều câu chuyện cảm động về tình nghĩa giữa nhân dân hai nước nhưng tôi ấn tượng nhất những công trình "Việt kiều lưu niệm" tại Thái Lan. Vào cuối thập niên 1950 - đầu thập niên 1960, một bộ phận đông đảo kiều bào ta ở Thái Lan về nước để trực tiếp tham gia xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, góp phần vào công cuộc thống nhất đất nước.

Trước khi hồi hương về Việt Nam, cộng đồng Việt kiều tại Thái Lan không lặng lẽ rời đi mà đã quyên góp để xây các công trình mang ý nghĩa tri ân, hữu nghị đối với đất nước và nhân dân Thái Lan. Những công trình này thường được gọi là "Việt kiều lưu niệm".

Một trong những công trình tiêu biểu nhất là Tháp đồng hồ Việt kiều lưu niệm, được bà con quyên góp xây dựng năm 1960 tại tỉnh Nakhon Phanom trước khi hồi hương. Đến nay, đây vẫn là một biểu tượng văn hóa, lịch sử rất đặc biệt của cộng đồng người Việt tại Thái Lan.  

Các công trình "Việt kiều lưu niệm" là minh chứng sống động về văn hóa ứng xử cao đẹp của cộng đồng người Việt. Trước khi trở về quê hương, bà con muốn để lại một dấu ấn đẹp như lời cảm ơn đối với đất nước đã từng che chở mình. Vì vậy, những công trình này ngày nay không chỉ là di tích của cộng đồng Việt kiều, mà còn trở thành biểu tượng của sự gắn bó và tình cảm giữa nhân dân Việt Nam và Thái Lan qua nhiều thế hệ.

Đó là biểu tượng ngoại giao vô cùng đặc biệt mà đôi khi không một nhà ngoại giao chuyên nghiệp nào có thể tạo ra được. Tôi có thể nói với bạn bè Thái Lan rằng người Việt Nam sống tình nghĩa ra sao, nhưng việc chính cộng đồng người Việt xây dựng những công trình tri ân trước lúc rời đi mới là điều có sức thuyết phục lớn nhất.

Nền tảng tình hữu nghị giữa Việt Nam và Thái Lan được vun đắp từ rất sớm bởi dấu ấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông cảm nhận điều đó rõ ra sao trong thời gian làm việc tại Thái Lan? 

- Trong thời gian làm việc tại Thái Lan, tôi cảm nhận rất rõ rằng người dân nước bạn dành cho Chủ tịch Hồ Chí Minh một tình cảm và sự kính trọng rất đặc biệt. Điều đó không chỉ thể hiện trong ngoại giao hay ở cấp chính quyền, mà hiện diện khá tự nhiên trong đời sống và nhận thức của nhiều người dân.  

Nhiều người Thái Lan khâm phục Việt Nam là một dân tộc châu Á kiên cường trong chặng đường đấu tranh giành độc lập. Trong câu chuyện đó, hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh có sức lan tỏa rất lớn.

Chính vì vậy ở Thái Lan hiện có tới 3 khu di tích lớn về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại các tỉnh Phichit, Udon Thani và Nakhon Phanom rất tôn kính, bề thế. Đặc biệt, Bảo tàng Hồ Chí Minh tại tỉnh Phichit là công trình do chính quyền và người dân Thái Lan xây dựng và trực tiếp quản lý.

Tôi xin nêu một ví dụ rất thú vị về ông Pairot, một người Thái Lan tại tỉnh Ratchabury, đã tự bỏ tiền xây dựng bảo tàng tư nhân về các danh nhân thế giới, trong đó có một gian riêng về Bác Hồ, trung tâm là bức tượng tả thực Bác đang ngồi làm việc.

Tôi thực sự xúc động khi hình thấy tượng Bác trong khung cảnh như vậy. Ông nói với tôi rằng, gia đình ông thực sự rất yêu quý người Việt Nam và khâm phục Bác Hồ. Với ông Pairot, Bác Hồ là niềm tự hào không chỉ của nhân dân Việt Nam mà cả của những người châu Á.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng có mối quan hệ thân tình với cố Thủ tướng Pridi Phanomyong. Người từng tặng gia đình ông Pridi nhiều kỷ vật quý, trong đó có cuốn “Nhật ký trong tù” bản chữ Hán được con gái cố Thủ tướng - bà Saipradit Phanomyong Vani - gìn giữ suốt nhiều năm. Câu chuyện ấy cho thấy điều gì về giá trị của “ngoại giao bằng tình cảm và sự chân thành” giữa Việt Nam và Thái Lan?

- Tình bạn giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Pridi Banomyong là một câu chuyện rất đặc biệt trong lịch sử quan hệ Việt Nam - Thái Lan. Trong những giai đoạn quan hệ hai nước còn nhiều khó khăn và khác biệt, sự gắn bó giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và gia đình ông Pridi đã tạo nên một dấu ấn rất đẹp về sự tin cậy, tình nghĩa chân thành giữa những nhà lãnh đạo hai nước.

Bác Hồ nhiều lần mời gia đình ông Pridi sang thăm Việt Nam, tặng cuốn “Nhật ký trong tù” cho con gái ông, không đơn thuần là những món quà mang tính ngoại giao. Đó là sự tri ân, tình cảm chân thành, lý tưởng và giá trị sống. Điều gây xúc động hơn cả là những kỷ vật ấy đã được gia đình ông Pridi gìn giữ suốt nhiều thế hệ với tất cả sự kính trọng.

Theo tôi, đây là một ví dụ rất đẹp về "ngoại giao từ trái tim đến trái tim" giữa người Việt Nam và người Thái Lan. Đó không chỉ là quan hệ giữa những cá nhân lãnh đạo hai nước, mà còn là sự kết nối giữa con người với con người. Và chính những điều tưởng như giản dị ấy lại tạo nên nền tảng xã hội bền vững nhất cho tình hữu nghị giữa hai dân tộc.

Nhiệm kỳ đặc biệt của vị đại sứ “làm ngoại giao trên sân bóng đá”

Tháng 9/2020, TS Phan Chí Thành được cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đồng thời là Chủ tịch nước, ký quyết định bổ nhiệm làm Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Việt Nam tại Thái Lan. Trước khi các đại sứ lên đường nhận công tác, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng còn trực tiếp gặp gỡ đại sứ để giao nhiệm vụ. Những căn dặn từ cố Tổng Bí thư ảnh hưởng thế nào đến cách ông thúc đẩy quan hệ Việt - Thái trong nhiệm kỳ của mình?

- Đến bây giờ, tôi vẫn giữ bức ảnh chụp chung với cố Tổng Bí thư trong buổi gặp hôm ấy như một kỷ niệm rất thiêng liêng, sâu sắc. Với tôi, đó là niềm tự hào đặc biệt trong cuộc đời của một công chức và một người làm công tác đối ngoại.

Buổi gặp hôm ấy diễn ra trong không khí thân tình, gần gũi. Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã trực tiếp bắt tay từng đại sứ, nói nhiều về bối cảnh quốc tế, khu vực lúc bấy giờ; nhấn mạnh yêu cầu các đại sứ phải phát huy tinh thần đoàn kết, tranh thủ sự ủng hộ của bạn bè quốc tế đối với Việt Nam. Cố Tổng Bí thư cũng đặc biệt nhấn mạnh vai trò của ngành ngoại giao trong bối cảnh mới và tầm quan trọng của ngoại giao nhân dân.

Điều tôi nhớ nhất là khi Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, rằng cán bộ ngoại giao cần "dĩ bất biến, ứng vạn biến". Cố Tổng Bí thư nói rằng giao nhiệm vụ cho các đại sứ là thế, nhưng trong quá trình công tác ở địa bàn phải biết căn cứ tình hình thực tế để xử lý linh hoạt, làm sao đạt được lợi ích cao nhất cho quốc gia, dân tộc.

Với riêng tôi, khi sang công tác tại Thái Lan, tôi cùng anh em trong Đại sứ quán luôn cố gắng nghiên cứu kỹ đặc thù của địa bàn, từ yếu tố chính trị, văn hóa đến quan hệ nhân dân giữa hai nước. Sau khi kết thúc nhiệm kỳ, tôi và anh em trong Đại sứ quán phần nào đã làm được những điều mà lãnh đạo Đảng, Nhà nước giao phó.

Điều khiến tôi vui nhất là trong nhiệm kỳ đã có những công trình, dấu ấn mang ý nghĩa hữu nghị rất cụ thể giữa Việt Nam và Thái Lan.

Ví dụ như việc ra đời Vietnam Town vào năm 2023. Đây không chỉ là không gian văn hóa, thương mại của người Việt tại Thái Lan mà còn là mô hình lan tỏa sức mạnh mềm của Việt Nam. Hay như việc thành lập Trung tâm Việt Nam học tại Đại học Hoàng gia Rajabhat Udon Thani. 

Ngoài các hoạt động ngoại giao chính thức, ông còn thường xuyên tham gia những trận bóng giao hữu với cán bộ Bộ Ngoại giao Thái Lan. Những cuộc gặp trên sân cỏ ấy đã góp phần tạo nên sự gắn kết giữa các nhà ngoại giao hai nước như thế nào?

- Với tôi, ngoại giao suy cho cùng là câu chuyện giữa con người với con người, "từ trái tim đến trái tim". Tôi may mắn có nhiều người bạn Thái Lan và chúng tôi đều rất yêu bóng đá. Có những người chưa gặp nhau trên bàn làm việc thì đã gặp nhau trên sân bóng trước rồi. Trên sân cỏ, tôi có cơ hội quen biết nhiều lãnh đạo Bộ Ngoại giao Thái Lan, lãnh đạo các cục, vụ và cả đại sứ nhiều nước khác.

Ban đầu chỉ là những trận giao hữu giữa đội Đại sứ quán Việt Nam với đội Bộ Ngoại giao Thái Lan, sau đó mở rộng ra với các đại sứ quán Lào, Campuchia, Indonesia...

Có thời điểm, đội bóng của Bộ Ngoại giao Thái Lan còn mời tôi thi đấu cho đội hình của họ vì thiếu người. Trước khi kết thúc nhiệm kỳ để về nước năm 2024, tôi đến chào cựu Thủ tướng Srettha Thavisin. Thủ tướng đã bắt đầu câu chuyện với tôi về ấn tượng trận bóng đá giữa đội Câu lạc bộ của Thủ tướng và đội các đại sứ tại Bangkok diễn ra trước đó. Không khí cuộc tiếp sau đó diễn ra thân tình, ấm áp mà tôi không bao giờ quên.

Từ những mối quan hệ rất đời thường, khi bắt tay vào công việc, mọi thứ trở nên gần gũi và cởi mở hơn rất nhiều.

Quan hệ giữa các cán bộ ngoại giao Việt Nam và Thái Lan rất thân tình. Không chỉ làm việc với nhau, chúng tôi còn có thể ngồi ăn uống, trò chuyện rất vui vẻ khi có dịp. Tôi chia sẻ như vậy để chúng ta cùng cảm nhận quan hệ ngoại giao hai nước hiện nay rất tin cậy và thực chất, đúng tầm đối tác vừa chiến lược, vừa toàn diện.

Ông nhìn nhận thế nào về ý nghĩa chuyến thăm chính thức Thái Lan của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mới đây?

- Tôi vô cùng phấn khởi, mong chờ kết quả của một chuyến thăm mang ý nghĩa lịch sử này. Điều khiến tôi ấn tượng là báo chí Thái Lan có rất nhiều bài viết trước chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm. Thực tế, hiếm có chuyến thăm cấp cao nào mà truyền thông hai bên đưa tin dày đặc, đậm nét như vậy. 

Chuyến thăm lần này có ý nghĩa rất đặc biệt, không chỉ vì diễn ra đúng dịp kỷ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam - Thái Lan. Theo tôi, chuyến thăm cho thấy quan hệ giữa hai nước đã vượt qua thử thách của thời gian, được bồi đắp qua nhiều thế hệ và nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau và đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhất.

Trong chuyến thăm, hai bên không chỉ nhìn lại hành trình nửa thế kỷ, mà từ dấu mốc này, hai nước bắt đầu nghĩ tới tầm nhìn cho 50 năm tiếp theo, đó mới là điều quan trọng nhất.

Việt Nam - Thái Lan: Đồng hành trong chặng đường mới 

Là hai nền kinh tế lớn trong khu vực Đông Nam Á, Việt Nam và Thái Lan có vị thế thuận lợi như thế nào để cùng nhau định hình tương lai của ASEAN?

- Trong ASEAN, các quốc gia đều có vai trò, tiếng nói bình đẳng. Để ASEAN phát triển thịnh vượng và đoàn kết, tất cả quốc gia thành viên đều có trách nhiệm như nhau.

Riêng với Việt Nam và Thái Lan, tôi cho rằng hai nước có rất nhiều điều kiện thuận lợi để đóng vai trò tích cực hơn trong ASEAN. Trước hết, đây đều là những nền kinh tế lớn và là đối tác quan trọng của nhau. Thái Lan hiện là nhà đầu tư nước ngoài lớn thứ 8 tại Việt Nam, với tổng số vốn FDI đăng ký đạt hơn 15,4 tỷ USD.

Hợp tác song phương Việt Nam - Thái Lan hiện là một trong những điểm sáng của ASEAN, góp phần củng cố liên kết kinh tế nội khối. Hai nước hoàn toàn có thể phát huy vai trò tiên phong để thúc đẩy hợp tác khu vực sâu rộng hơn, đặc biệt ở tiểu vùng Mekong.

Tôi nghĩ Việt Nam và Thái Lan cần có thêm nhiều sáng kiến để thu hút các nước như Lào, Campuchia, Myanmar cùng tham gia mạnh hơn vào các chuỗi liên kết kinh tế, hướng tới sự phát triển và thịnh vượng chung của khu vực Mekong. Nếu hợp tác kinh tế Mekong hiệu quả thì kinh tế ASEAN cũng sẽ được hưởng lợi rất lớn.

Không chỉ kinh tế, hai nước còn có nền tảng hợp tác chính trị và văn hóa rất thuận lợi. Hiện Việt Nam và Thái Lan đã nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện. Về văn hóa, hai nước có nhiều nét tương đồng như Phật giáo, truyền thống Á Đông, ẩm thực, du lịch và giao lưu nhân dân.

Đặc biệt, cộng đồng người Việt tại Thái Lan hiện là cộng đồng Việt kiều ổn định và phát triển bậc nhất trong ASEAN. Theo tôi, đó cũng là một nền tảng xã hội rất quan trọng cho quan hệ song phương.

Tôi luôn cho rằng quan hệ song phương tốt đẹp sẽ góp phần hỗ trợ cho hợp tác đa phương. Với chất lượng quan hệ Việt Nam - Thái Lan đang có, hai nước hoàn toàn có thể đóng góp tích cực hơn cho việc củng cố vai trò trung tâm của ASEAN, kể cả trong xử lý các vấn đề khu vực, các điểm nóng.

TS Phan Chí Thành kỳ vọng như thế nào về quan hệ hữu nghị Việt Nam - Thái Lan trong giai đoạn mới?

- Tôi tin rằng trong giai đoạn tới, quan hệ Việt Nam - Thái Lan sẽ ngày càng bổ trợ và gắn bó với nhau hơn, đặc biệt về kinh tế và xã hội.

Hai nước đang thúc đẩy mô hình “Ba kết nối”, đây là hướng đi rất đúng. Việt Nam và Thái Lan có nền tảng quan hệ tốt đẹp, có nhiều nét tương đồng về văn hóa, xã hội, đồng thời lợi ích giữa hai bên ngày càng đan xen sâu sắc hơn.

Người Việt sang Thái Lan học tập, làm việc, kinh doanh ngày càng nhiều; trong khi doanh nghiệp Thái Lan cũng đầu tư mạnh vào Việt Nam. Khi quan hệ hai nước ổn định và phát triển thì chính người dân và doanh nghiệp của cả hai bên là những người được hưởng lợi trực tiếp. Vì vậy, tôi nghĩ mỗi người dân, mỗi doanh nghiệp đều mong muốn quan hệ Việt Nam - Thái Lan ngày càng tốt đẹp hơn.

Dù không có chung đường biên giới trên bộ, nhưng xét về địa chính trị, văn hóa và lịch sử giao lưu, hai nước vẫn là những quốc gia láng giềng rất gần gũi. Việt Nam quan tâm đến sự ổn định và phát triển của Thái Lan cũng chính là điều tốt cho Việt Nam, và ngược lại. Tôi cũng kỳ vọng trong thời gian tới, chính sách của hai bên sẽ ngày càng cởi mở hơn.

Tôi tin rằng ít nhất trong khoảng 10 năm tới, quan hệ giữa hai nước sẽ tiếp tục phát triển rất tốt đẹp trên tất cả lĩnh vực: từ chính trị, kinh tế cho tới văn hóa và giao lưu nhân dân.

Tất nhiên, quan hệ song phương cũng chịu tác động từ bối cảnh khu vực và tình hình thế giới. Nhưng với những chiến lược hợp tác và kế hoạch hành động đang được hai bên triển khai trong khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện, tôi tin tưởng quan hệ Việt Nam - Thái Lan sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ và thực chất hơn nữa trong thời gian tới.

Xin cảm ơn ông vì cuộc trò chuyện!