Con số “khủng” 16 tỷ USD xây sân bay Long Thành và nỗi lo của Tổng Bí thư

Câu chuyện triển khai sân bay Long Thành được Tổng Bí thư Tô Lâm dẫn chứng như một bài học thực tế để nói về bất cập trong hoạt động của doanh nghiệp Nhà nước. Câu chuyện này được Tổng Bí thư nhắc đến khi phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị toàn quốc quán triệt 2 nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị, sáng 25/2.

Lĩnh vực Nhà nước cần nắm giữ thì phải nắm cho chắc, làm cho tinh, cho mạnh

Dành nhiều thời gian nói về Nghị quyết số 79 về phát triển kinh tế Nhà nước, Tổng Bí thư trước hết nhấn mạnh kinh tế Nhà nước phải thực sự chiếm lĩnh những cao điểm chiến lược chỉ huy của nền kinh tế, giữ vai trò chủ đạo và trở thành điểm tựa quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Nhắc lại những tranh luận giữa kinh tế Nhà nước và kinh tế tư nhân, Tổng Bí thư cho biết các nước quan điểm về kinh tế thị trường tự do, nhưng Việt Nam xác định kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hoặc kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Dẫn chứng cuộc tranh luận về chủ đề này với các giáo sư của Đại học Harvard, Tổng Bí thư Tô Lâm nhắc lại quan điểm với các vấn đề về tiền tệ, tỷ giá, thuế… đều do Nhà nước đặt ra và điều tiết, không thể để “tự do”.

“Đất đai của toàn dân, Nhà nước thay mặt cho toàn dân để quản lý, nếu chúng ta lại buông lỏng chuyện đó chúng ta sẽ thất bại”, Tổng Bí thư nêu quan điểm.

Hay việc Chính phủ bỏ tiền hỗ trợ và cứu các doanh nghiệp thua lỗ, theo Tổng Bí thư, bản chất là quốc hữu hóa doanh nghiệp thua lỗ rồi bán trong thời kỳ có giá trị.

Tuy nhiên, để thực sự chiếm lĩnh “những cao điểm chiến lược” của nền kinh tế, Tổng Bí thư cho rằng khu vực kinh tế Nhà nước phải được cơ cấu lại mạnh mẽ, tập trung vào những ngành, lĩnh vực then chốt, địa bàn trọng yếu, có tính chiến lược và sức lan tỏa cao.

Theo Tổng Bí thư, vai trò chủ đạo phải được chứng minh bằng năng lực dẫn dắt, bằng hiệu quả, bằng đóng góp thực chất cho ổn định vĩ mô, cho an ninh kinh tế và cho phát triển trung và dài hạn.

“Lĩnh vực nào Nhà nước cần nắm giữ để bảo đảm chủ quyền và ổn định thì phải nắm cho chắc, làm cho tinh, cho mạnh. Lĩnh vực nào Nhà nước chỉ nên giữ vai trò dẫn dắt, tạo nền tảng, mở đường thì phải thiết kế cơ chế để khu vực tư nhân cùng tham gia, cùng cạnh tranh và cùng phát triển. Lĩnh vực nào Nhà nước không cần thiết làm hoặc làm không hiệu quả thì phải kiên quyết sắp xếp lại theo nguyên tắc thị trường, minh bạch, chống lợi ích nhóm, chống sân sau, chống thao túng, chống trục lợi chính sách”, Tổng Bí thư nhấn mạnh.

Lãnh đạo Đảng quán triệt kinh tế Nhà nước phải có những đóng góp mang tính đột phá vào năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm duy trì ổn định và can thiệp kịp thời khi xuất hiện rủi ro mang tính hệ thống.

3 tuyến đường trên cao như của Hà Nội không kết nối được với nhau vì “mỗi ông một tiêu chuẩn”

Tổng Bí thư đồng thời khái quát trong giai đoạn mới, kinh tế Nhà nước phải thực sự được cụ thể hóa thành 5 “điểm tựa” lớn.

Thứ nhất là điểm tựa về an ninh và chủ quyền kinh tế. Theo đó, kinh tế Nhà nước phải nắm giữ và làm chủ các “huyết mạch” và “xương sống” quốc gia từ năng lượng, hạ tầng chiến lược, tài chính - tín dụng, logistics then chốt, dữ liệu và nền tảng số thiết yếu…

“Nắm giữ không phải để độc quyền, mà để bảo đảm chủ quyền, tránh lệ thuộc, chủ động trước biến động và bảo vệ lợi ích quốc gia trong mọi tình huống, và có sức lan tỏa cho cả nền kinh tế”, Tổng Bí thư nêu quan điểm.

Thứ hai là điểm tựa về điều tiết, ổn định và sức chống chịu. Đặc biệt, trong thời kỳ nhiều cú sốc đan xen như đứt gãy chuỗi cung ứng, biến động lãi suất - tỷ giá, chiến tranh thương mại, thiên tai - dịch bệnh, kinh tế Nhà nước phải đóng vai trò giữ ổn định những thị trường thiết yếu, đảm bảo cung ứng các dịch vụ công ích thiết yếu, duy trì đầu tư nền tảng và năng lực dự phòng để ứng phó kịp thời với rủi ro hệ thống.

“Điều này nếu kinh tế Nhà nước không làm thì không ai làm được, đây là điểm tựa rất quan trọng. Nếu chỗ nào đó lệch lạc thì đất nước sẽ nguy hiểm ngay. Nhà nước muốn giữ vai trò này thì tính hiệu quả, tính dẫn dắt không thể buông nhẹ”, Tổng Bí thư lưu ý.

Một trong những hạn chế của kinh tế Nhà nước, theo Tổng Bí thư, là tính hiệu quả không cao, làm cho vị thế của kinh tế Nhà nước rất yếu, rất hạn chế.

Tổng Bí thư nhắc đến 3 vấn đề Nhà nước phải chịu trách nhiệm.

Một là phải có quy hoạch để định hướng phát triển nhưng quy hoạch phải đồng bộ, tránh dàn trải.

Hai là phải tính đến tiêu chuẩn, chất lượng bởi thực tế, nhiều doanh nghiệp vào đề nghị Chính phủ, địa phương cấp dự án nhưng chỉ quan tâm đến lợi nhuận, không lo các vấn đề về hạ tầng hay môi trường. Đó là lý do phải có quy hoạch, phải có tiêu chuẩn.

Hoặc trong phát triển hạ tầng giao thông, Tổng Bí thư nhấn mạnh dù lựa chọn công nghệ của nước này hay nước khác, điều quan trọng là phải đảm bảo đúng tiêu chuẩn của Việt Nam và có tính đồng bộ.

Ví dụ hệ thống tàu điện ngầm, Tổng Bí thư lưu ý cần có tiêu chuẩn, tránh trường hợp đưa một nhà máy cũ, một dây chuyền lạc hậu của Nhật, của Đức không dùng ở nước họ nhưng Việt Nam lại mang về coi như công nghệ tiên tiến của nước ngoài.

3 tuyến đường trên cao như của Hà Nội không kết nối được vào với nhau cũng là dẫn chứng được Tổng Bí thư đưa ra, vì “mỗi ông một tiêu chuẩn”. “Ông thì dùng công nghệ Nhật, ông thì Pháp, ông thì Trung Quốc nên hệ thống không kết nối được. Đấy là bệnh của chúng ta và hậu quả này chúng ta phải chịu”, Tổng Bí thư nói.

Vấn đề thứ ba được Tổng Bí thư nhắc đến là “phải có hạch toán”. “Tôi thấy hình như các doanh nghiệp Nhà nước, các đơn vị Nhà nước lâu rồi không tính đến tính hạch toán của nền kinh tế mà chỉ trọng tâm chủ yếu đến vấn đề giải ngân”, Tổng Bí thư chia sẻ.

Theo Tổng Bí thư, doanh nghiệp chỉ quan tâm nếu Nhà nước, Chính phủ cấp cho 10.000 tỷ, doanh nghiệp giải ngân hết 10.000 tỷ là hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng khi hỏi doanh nghiệp “nhận 10.000 tỷ thì bao lâu thu hồi và trả lại đủ vốn cho Nhà nước”, Tổng Bí thư nói câu trả lời lại chưa rõ. Đó chính là lãng phí vì không hạch toán.

Hay câu chuyện xây sân bay, Tổng Bí thư nhắc câu chuyện xây sân bay Long Thành 16 tỷ USD trong khi các nước khác chỉ đầu tư ở khoảng “chục tỷ USD”. Vì thế, khi sang Malaysia hay Singapore, Tổng Bí thư cho biết các nước nhìn thấy con số của sân bay Long Thành “người ta rất ngại”.

“Nếu quy mô 16 tỷ USD thì kinh khủng. Nhưng tôi hỏi có vượt trội hơn được Malaysia và Singapore thì không chứng minh được. Tôi hỏi bao lâu thu hồi được vốn cho Nhà nước cũng không trả lời được. Tôi hỏi sân bay Long Thành này mỗi năm đóng góp cho sự tăng trưởng của kinh tế, của quốc gia là bao nhiêu cũng không tính toán được”, Tổng Bí thư nói điều này làm nảy sinh lãng phí, tiêu cực, thậm chí có thể thất thoát.

Từ câu chuyện này, Tổng Bí thư nhấn mạnh mọi công trình, mọi dự án của Nhà nước rất quan trọng, khi xây dựng phải có yếu tố phải hạch toán. “Phải lập lại trật tự về việc này. Tư nhân người ta hạch toán người ta làm rất nhanh. Có người nói cùng hai công trình xây dựng khách sạn, khách sạn của Nhà nước 5 năm chưa xong nhưng của tư nhân 1 năm đã xong được”, Tổng Bí thư dẫn chứng.

Theo Tổng Bí thư, yêu cầu về hạch toán kinh tế là yêu cầu rất quan trọng và đây phải là một điểm rất mấu chốt, đưa ra quyết định gì cũng đều phải có tính toán mới có thể mang lại được lợi nhuận cao.

Tại sao doanh nghiệp tư nhân làm được mà doanh nghiệp Nhà nước lại không?

Trở lại với điểm tựa thứ ba, Tổng Bí thư cho rằng đó là điểm tựa dẫn dắt cho khu vực tư nhân.

Tổng Bí thư lưu ý kinh tế Nhà nước mạnh không phải để lấn át, mà trở thành bệ đỡ, mở đường và tiếp sức để doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa, từ đó hình thành những cụm liên kết ngành với những “đầu tàu” đủ sức cạnh tranh khu vực và toàn cầu.

Nếu kinh tế nhà nước làm tốt vai trò dẫn dắt, khu vực tư nhân sẽ có điểm tựa để lớn lên bền vững và sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế sẽ tăng lên rõ rệt, theo lời Tổng Bí thư.

Thứ tư là điểm tựa về dẫn dắt đổi mới sáng tạo và công nghệ lõi. Nếu kinh tế Nhà nước chỉ mạnh về vốn, mạnh về tài sản mà yếu về công nghệ, quản trị và nhân lực, thì không thể giữ vai trò chủ đạo trong kỷ nguyên mới.

“Một số doanh nghiệp Nhà nước chưa chắc ứng dụng khoa học công nghệ mạnh mẽ như doanh nghiệp tư nhân. Chưa ai dám đầu tư, sản xuất về robot, về tự động mà tư nhân lại làm được, có nhà máy làm linh kiện. Đó là cái chúng ta cần suy nghĩ”, Tổng Bí thư nói.

Tổng Bí thư đồng thời đặt vấn đề: “Doanh nghiệp Nhà nước được Nhà nước cấp đất, cung cấp nguồn nhân lực, cấp tiền, cấp vốn còn doanh nghiệp tư nhân phải tự xoay sở, lo vốn, tự trình bày với Nhà nước để được tham gia, đấu thầu. Vậy tại sao doanh nghiệp tư nhân làm được là doanh nghiệp Nhà nước không làm được?”.

Thứ năm, theo Tổng Bí thư, là điểm tựa về chuẩn mực quản trị và liêm chính công vụ trong kinh tế. Doanh nghiệp Nhà nước phải là nơi kỷ luật, minh bạch, cùng trách nhiệm giải trình cao nhất.

Doanh nghiệp Nhà nước cũng phải là nơi của chuẩn mực quản trị quốc gia, tạo ra đội ngũ cán bộ quản lý có năng lực cạnh tranh và tinh thần phụng sự. Tổng Bí thư quán triệt không thể để tồn tại tình trạng “lợi ích nhóm”, “sân sau”, đầu tư theo nhiệm kỳ, thua lỗ kéo dài nhưng không rõ trách nhiệm.

Năm điểm tựa vừa nêu, Tổng Bí thư nhấn mạnh phải được chuyển hóa thành chương trình hành động cụ thể, có mục tiêu, có thước đo, có thời hạn, có cơ chế kiểm tra và có chế tài rõ ràng. Nếu không, vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước sẽ chỉ dừng ở khẩu hiệu, còn đất nước thì phải trả giá bằng lãng phí nguồn lực, bằng suy giảm sức cạnh tranh và bằng sự xói mòn niềm tin xã hội.