Cách Mỹ và Iran chuyển từ chiến tranh tái bùng nổ đến ngưỡng cửa hòa bình

Trong một bài đăng trên Truth Social ngày 14/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump xác nhận, Washington đã đạt thỏa thuận hòa bình với Tehran và "nó sẽ mang lại hòa bình và an ninh cho toàn khu vực".

"Thỏa thuận tuyệt vời với Iran sẽ mang lại hòa bình và an ninh cho toàn bộ khu vực. Nhiều tổng thống trước tôi đã cố gắng thiết lập hòa bình với Iran, và tất cả đều thất bại. Lãnh đạo khu vực đã lần đầu tiên tìm thấy một tổng thống có thể giúp họ đạt được hòa bình thực sự", ông Trump viết.

Nhà lãnh đạo Mỹ nhấn mạnh thêm: "Với việc mở eo biển Hormuz khi ký kết thỏa thuận vào ngày 19/6, vì mục đích gỡ mìn, dầu sẽ chảy ở cả hai đầu lại một lần nữa cho khu vực, và thế giới".

Trả lời phỏng vấn New York Times qua điện thoại, ông Trump cho hay, theo một thỏa thuận với Iran, eo biển Hormuz sẽ "vĩnh viễn miễn phí".

Ông Trump cũng nhấn mạnh, nếu Iran không đạt được một thỏa thuận hạt nhân cuối cùng với Mỹ, ông sẽ tái khởi động các cuộc tấn công quân sự vào Tehran hoặc biến Mỹ trở thành "người bảo hộ của Trung Đông" để đổi lấy 20% doanh thu của khu vực này.

Vụ trực thăng Apache bị bắn rơi

Nhưng để đi đến thành quả này, Mỹ và Iran đã khiến thế giới ngạt thở khi bất ngờ tái bùng nổ chiến sự trong tuần qua, trong đó đỉnh điểm là vụ một chiếc trực thăng Apache của Mỹ bị một máy bay không người lái của Iran bắn rơi gần eo biển Hormuz.

Chiếc Apache đã rà soát bầu trời đêm để phát hiện các mối nguy từ Iran đối với các tàu thương mại bên dưới. Vào khoảng 1h giờ địa phương ngày 9/6, một máy bay không người lái phát nổ ngay trước mặt nó, các quan chức Mỹ cho biết. Thiết bị dẫn đường hồng ngoại của máy bay không người lái rơi xuống đùi một trong những phi công, làm cháy một phần bộ đồ bay của phi công này. Phần còn lại của máy bay không người lái mắc kẹt bên trong máy bay.

Khi chiếc Apache rơi xuống nước, hai phi công nhanh chóng nhảy ra, chỉ vài giây trước khi trực thăng chìm hẳn. Hai phi công trôi nổi trên biển 2 giờ trước khi được một chiếc thuyền không người lái điều khiển từ xa cứu hộ.

Vụ việc này đã châm ngòi cho một vòng lặp quen thuộc khác, vốn đã định hình hơn 100 ngày xung đột giữa Mỹ và Iran: Hai bên, dường như đều muốn chấm dứt cuộc xung đột, đột nhiên nối lại các cuộc tấn công, để trả đũa nhau.

Ban đầu, Tổng thống Trump phản ứng gay gắt và hành động leo thang sau khi trực thăng Apache bị bắn rơi, ra lệnh tấn công trả đũa Iran và đe dọa tấn công cơ sở hạ tầng dân sự. Tehran đã đáp trả bằng cách tấn công nhằm vào các căn cứ của Mỹ và các đồng minh ở vùng Vịnh.

Sau đó, các nhà ngoại giao từ Qatar và Pakistan đã nhanh chóng can thiệp, chuyển tải thông điệp giữa Tehran và Washington rằng, một thỏa thuận hòa bình gần như đã hoàn tất vào 10/6 và thuyết phục ông Trump hủy bỏ các cuộc tấn công mới.

Cuộc gặp cấp cao nhất trong 47 năm

Hôm 14/6, ông Trump nhấn mạnh trong một bài đăng trên mạng xã hội rằng, một thỏa thuận dự kiến ​​sẽ được ký kết vào ngày 19/6 tới. Theo kế hoạch, Chủ tịch Quốc hội và cũng là trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cùng Ngoại trưởng Abbas Araghchi sẽ đến Geneva (Thụy Sĩ) để ký kết thỏa thuận vào ngày 19/6 tới.

Lễ ký kết sẽ là cuộc gặp cấp cao nhất giữa Tehran và Washington trong vòng 47 năm qua. Hai nước đã cắt đứt quan hệ ngoại giao sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 và vụ phong tỏa Đại sứ quán Mỹ ở Tehran. Điều quan trọng là thỏa thuận này cũng sẽ tuyên bố rằng Iran và Mỹ tôn trọng chủ quyền của nhau và sẽ không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

Đối với Tổng thống Trump, những thay đổi liên tục giữa những lời đe dọa và tuyên bố về một thỏa thuận làm nổi bật tình thế khó xử mà ông phải đối mặt: bất kỳ thỏa thuận nào mà Iran sẵn sàng ký kết sẽ khó có thể được chấp nhận về mặt chính trị như một chiến thắng đối với nước Mỹ. Chiến lược của ông Trump là trì hoãn các vấn đề gây tranh cãi nhất, hy vọng rằng điều đó sẽ đủ để thuyết phục Tehran, các nhà phân tích chính trị cho biết.

Chính Iran cũng đối mặt với tình thế khó xử về chính trị khi phải thuyết phục những người theo đường lối cứng rắn trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) chấp nhận một thỏa thuận. Họ kiên quyết phản đối việc nhượng bộ trước những yêu cầu của ông Trump về việc hạn chế chương trình hạt nhân của Iran, đặc biệt là khi không có sự nhượng bộ trước từ Washington.

Tuy nhiên, những thiệt hại phải gánh chịu trong chiến tranh và từ lệnh phong tỏa Vùng Vịnh của Mỹ đã thúc đẩy Iran tiến tới một thỏa thuận.

Các nhà trung gian hòa giải cho biết họ sắp hoàn tất một thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ các hạn chế liên quan đến lệnh cấm vận của Mỹ đối với Iran. Trong khi đó, các vấn đề khác, bao gồm chương trình hạt nhân của Iran và việc giải tỏa tài sản của Iran ở nước ngoài, sẽ được đàm phán sau.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance dự kiến ​​sẽ đến Geneva để ký biên bản ghi nhớ. Từ đó, các cuộc đàm phán kỹ thuật sâu hơn về các vấn đề khó khăn có thể diễn ra tại Islamabad (Pakistan), theo các quan chức giấu tên.

Tại cuộc họp nhóm G7 ở Pháp diễn ra trong tuần này, Tổng thống Trump dự kiến sẽ yêu cầu các nhà lãnh đạo thế giới tăng cường giám sát tại eo biển Hormuz và cung cấp các hỗ trợ khác để đảm bảo Iran tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận.

Ngay cả khi thỏa thuận khung được hình thành, Mỹ và Iran vẫn phải đối mặt với nhiều tháng đàm phán khó khăn - với nguy cơ thực sự là quá trình này có thể trở nên vô ích hoặc sụp đổ hoàn toàn.

Trong khi đó, Iran cũng sẽ nổi lên từ cuộc xung đột với năng lực quân sự đáng nể, với chiến lược đóng cửa eo biển Hormuz, nơi vận chuyển khoảng 20% ​​lượng dầu mỏ và khí đốt của thế giới.