Cách Iran mở chiến dịch gây sức ép buộc Mỹ nhượng bộ

Iran theo đuổi chiến lược leo thang có tính toán tại Hormuz

Theo các quan chức và nhà phân tích Vùng Vịnh, Iran đang thực hiện một chiến lược leo thang có tính toán nhằm mở rộng xung đột mà không gây ra chiến tranh toàn diện, thay vì tìm kiếm một chiến thắng quân sự quyết định. Mục tiêu của Tehran là thuyết phục Mỹ và các đồng minh rằng việc kiềm chế cuộc khủng hoảng sẽ tốn kém hơn so với việc đáp ứng các yêu cầu của quốc gia Hồi giáo này về eo biển Hormuz.

Thông điệp từ Tehran rất rõ ràng: trừ khi Washington chấp nhận một hiện trạng mới, trao cho Iran vai trò lớn hơn ở Hormuz, xung đột có thể lan rộng ra ngoài Vùng Vịnh. Bằng cách tạo ra nhiều điểm nghẽn hàng hải và khiến ngành năng lượng chao đảo, Iran tin rằng họ có thể củng cố vị thế của mình trong bất kỳ cuộc đàm phán nào trong tương lai.

Chuyên gia Michael Knights thuộc Viện Washington nhận định với Reuters: “Ngay từ đầu, Iran cố gắng vượt mặt Mỹ bằng cách kéo dài các lựa chọn của mình để luôn có điều gì đó mới mẻ làm quân bài chiến lược: một khu vực địa lý mới, một loại vũ khí mới, một kiểu mục tiêu mới”. Ông Knights nhấn mạnh: “Lợi thế lớn hơn của họ không phải chỉ có thể khiến Mỹ hay Israel tổn thương mà còn khiến cả các quốc gia trong khu vực và nền kinh tế toàn cầu đau đớn".

Mối đe dọa mở rộng ra ngoài Hormuz

Sau khi chứng minh khả năng làm gián đoạn giao thông qua eo biển Hormuz, nơi giao thương của khoảng 20% năng lượng tiêu thụ dầu trước chiến tranh, Tehran đã phát tín hiệu rằng không có điểm nghẽn hàng hải nào là ngoài tầm đối với họ. Các mối đe dọa nhằm vào biển Đỏ và cơ sở hạ tầng năng lượng của Ả rập Xê út cho thấy Tehran đang nỗ lực nâng chi phí bảo vệ thương mại toàn cầu trong khi thử thách sự chịu đựng của Washington.

Cách tiếp cận của Iran phản ánh điều mà một nguồn tin Vùng Vịnh mô tả là niềm tin của các chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) rằng “họ có thể đạt được nhiều hơn nữa”. Quốc gia Hồi giáo này nhìn thấy cơ hội trong điều mà họ cho là sự miễn cưỡng của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong việc can thiệp sâu vào một cuộc xung đột khác ở Trung Đông trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.

Nguồn tin cho biết: "Iran cho rằng khi mở rộng chiến tranh và gia tăng áp lực, cuối cùng ông Trump sẽ nhượng bộ. Tổng thống Trump nghĩ rằng có thể tấn công mạnh vào Iran và đưa họ đến bàn đàm phán, nhưng Tehran sẽ không khuất phục".

Leo thang để buộc nhượng bộ

Tính toán đó là nền tảng cho chiến lược đàm phán của Tehran. Tổng thống Trump cho biết các cuộc đàm phán với Iran sẽ diễn ra vào ngày 3/8 sau khi trước đó đã tuyên bố hủy bỏ "một cuộc tấn công sắp xảy ra" với hy vọng đạt được một thỏa thuận để mở lại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Tehran cho biết họ hiện không tiến hành đàm phán với Mỹ.

Một nguồn tin cấp cao cho biết giới lãnh đạo Iran đã kết luận rằng những nỗ lực linh hoạt trước đó chỉ dẫn đến áp lực lớn hơn từ Washington, củng cố quan điểm phải thiết lập được đòn bẩy trước khi các cuộc đàm phán có ý nghĩa có thể bắt đầu. Theo đánh giá của Tehran, ông Trump coi sự nhượng bộ là điểm yếu và chỉ phản ứng khi bị gây áp lực.

Ông Michael Singh, chuyên gia cao cấp tại Viện Washington, cho biết Tehran tin rằng họ vẫn nắm giữ thế chủ động, một phần vì chính quyền ông Trump dường như "không rõ sẽ sẵn sàng tiến xa đến mức nào về mặt quân sự". Ông nói thêm: "Iran đang cố gắng tận dụng lợi thế của mình. Họ quan tâm đến việc thiết lập chủ quyền đối với eo biển và thực hiện quyền kiểm soát có chọn lọc đối với tuyến đường thủy này".

Trong khi đó, cựu quan chức ngoại giao Mỹ và chuyên gia về Iran, ông Alan Eyre cho biết Tehran đang theo đuổi chiến lược răn đe nhằm buộc Washington dỡ bỏ lệnh phong tỏa và ngừng các cuộc tấn công quân sự. "Họ không muốn Mỹ quyết định tốc độ diễn biến sự kiện", ông nhận định.

Trọng tâm của tranh chấp là việc quản lý eo biển Hormuz trong tương lai. Theo các nguồn tin khu vực, Oman đã gửi tới Iran một đề xuất được các nước Vùng Vịnh hậu thuẫn về việc quản lý tuyến đường thủy này, bao gồm cả phí sử dụng tự nguyện. Tuy nhiên, Tehran đang tìm kiếm quyền quản lý hành chính đối với eo biển và khả năng thu phí đi lại. Washington đã bác bỏ mọi khoản phí, khẳng định Hormuz phải là tuyến đường thủy quốc tế không nằm dưới sự kiểm soát của Iran.

Chiến thuật kiên trì

Chiến dịch của Iran đã tạo ra một hệ quả phản ánh logic của chiến lược này. Khi các mối đe dọa mở rộng ra ngoài eo biển Hormuz, các cường quốc khu vực và phương Tây ngày càng tập trung vào việc bảo vệ các tuyến đường thương mại và cơ sở hạ tầng năng lượng thay vì tăng cường áp lực lên Iran.

Liên minh hàng hải mới nổi do Ả rập Xê út dẫn đầu là một ví dụ điển hình cho sự thay đổi đó. Các nguồn tin Vùng Vịnh mô tả nó như một khuôn khổ phòng thủ tập trung vào việc hộ tống tàu thương mại, chia sẻ thông tin tình báo và bảo vệ các tuyến đường biển hơn là đối đầu trực tiếp với Iran.

Chuyên gia Knights so sánh nỗ lực này với "Sứ mệnh Aspides" của châu Âu ở biển Đỏ, được tạo ra để bảo vệ giao thông thương mại chứ không phải thay đổi cán cân quân sự. Đối với Tehran, động lực đó chính là thước đo thành công. Không thể trực tiếp sánh ngang sức mạnh quân sự của Mỹ, Iran vẫn có thể gây ra tổn thất cho đối thủ bằng cách buộc các chính phủ và hải quân phải ở thế phòng thủ.

Mỗi mối đe dọa mới, dù ở Hormuz, eo biển Bab al-Mandeb (nối biển Đỏ với vịnh Aden) hay ở nơi khác, đều làm tăng nguồn lực cần thiết để duy trì dòng chảy thương mại toàn cầu. Về bản chất, cuộc đối đầu này là một cuộc chiến sức bền. Các nhà lãnh đạo Iran dường như tin về khả năng có thể chịu đựng áp lực kinh tế lâu hơn so với việc liên minh do Mỹ dẫn đầu có thể chịu đựng sự gián đoạn liên tục đối với thương mại toàn cầu và thị trường năng lượng.

Chiến lược này cũng mang một mục tiêu ngoại giao. Bằng cách chứng minh rằng họ có thể mở rộng cuộc khủng hoảng khi cần thiết, Tehran hy vọng sẽ định hình các điều khoản của bất kỳ cuộc đàm phán nào trong tương lai.

Chuyên gia Ray Takeyh thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại và là cựu cố vấn về Iran tại Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết: "Nếu có đàm phán, Iran sẽ xác định các điều khoản. Cả hai bên đều đang gia tăng căng thẳng bằng cách leo thang". Tuy nhiên, dường như không bên nào sẵn sàng nhượng bộ. Khi Washington và Tehran tiếp tục thử thách quyết tâm của nhau, vẫn còn đó nguy cơ leo thang thành một cuộc xung đột mà cả hai đều không thể kiểm soát hoàn toàn.