4 tuần lễ "căng như dây đàn" trước khi Mỹ - Iran đồng ý thỏa hiệp

Thỏa thuận suýt đổ vỡ vào phút chót

Đêm 14/6 diễn ra cuộc thi đấu võ thuật trên bãi cỏ Nhà Trắng. Dưới mái che bằng thép khổng lồ có biệt danh “The Claw” (Móng vuốt), võ sĩ Justin Gaethje thực hiện một cú lộn ngược khỏi lồng bát giác sau khi giành chiến thắng ở trận đấu tâm điểm của giải võ thuật UFC.

Trên khán đài, Tổng thống Donald Trump, vừa bước sang tuổi 80, vừa tuyên bố cuộc chiến với Iran đã kết thúc và eo biển Hormuz sắp được mở lại.

Vài giờ trước đó, khi đang chuẩn bị dùng bữa tối sinh nhật cùng gia đình trong Nhà Trắng, ông Trump đã đăng tải một thông điệp trên mạng xã hội thông báo đạt được thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến với Iran.

“Thỏa thuận với Cộng hòa Hồi giáo Iran hiện đã hoàn tất. Xin chúc mừng tất cả mọi người! Tôi chính thức cho phép mở lại eo biển Hormuz mà không thu phí và đồng thời cho phép dỡ bỏ ngay lập tức phong tỏa hải quân của Mỹ. Tàu thuyền của thế giới, hãy khởi động động cơ. Hãy để dầu mỏ lưu thông!”, ông viết trên Truth Social.

Theo Bloomberg, đằng sau thông điệp này là một thỏa thuận đã suýt nữa đổ vỡ ngay phút chót.

Khoảng 6 giờ 45 sáng hôm đó (giờ Washington), Israel tiến hành không kích miền nam Beirut, hành động mà các nhà đàm phán Iran từng cảnh báo có thể khiến toàn bộ tiến trình đàm phán sụp đổ.

Iran phản ứng gay gắt, và 4 giờ sau, ông Trump công khai chỉ trích cuộc tấn công của Israel và nói rằng điều đó “đáng lẽ không nên xảy ra”.

Sự thất vọng của ông đối với đồng minh thân thiết giờ đây không còn là bí mật. Ông nói với Axios rằng lễ ký kết đã bị trì hoãn vài giờ vì các cuộc không kích và rằng ông đã gọi điện để khiển trách ông Netanyahu.

“Tôi đã rất tức giận. Tôi đã cho ông ấy biết điều đó", ông Trump nói trong một cuộc trao đổi đầy những lời lẽ gay gắt.

Ba giờ sau, ông Trump có được điều ông đã hứa hẹn suốt nhiều tháng: một thỏa thuận, hoặc ít nhất là một khuôn khổ thỏa thuận.

Theo các quan chức phương Tây và Trung Đông nắm rõ tiến trình đàm phán, trong lúc các trận UFC diễn ra trước Nhà Trắng, các nhà trung gian Qatar đang ở Tehran tiến hành 17 giờ ngoại giao con thoi liên tục, chuyển thông điệp giữa phía Iran và Mỹ.

Nỗ lực ngoại giao con thoi của Qatar

Đó là đỉnh điểm của 4 tuần hòa giải âm thầm mà Qatar tiến hành theo đề nghị của cả 2 bên, khi cả Washington lẫn Tehran đều muốn tìm lối thoát cho cuộc chiến đang gây áp lực ngày càng lớn lên 2 phía.

Cho đến giữa tháng 5, Qatar chỉ đóng vai trò hỗ trợ cùng Pakistan, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng sau khi Iran và Mỹ yêu cầu Doha tham gia sâu hơn, Qatar bí mật cử một phái đoàn tới Tehran thông qua Thổ Nhĩ Kỳ. Phái đoàn này do các nhà hòa giải cấp cao Ali al-Thawadi và Hamad al-Kubaisi dẫn đầu.

Trong lúc họ đang thảo luận về những đường nét đầu tiên của thỏa thuận vào ngày 17/5, ông Trump lại công khai nhắc tới khả năng ném bom Iran, tuyên bố trên Truth Social rằng “đồng hồ đang đếm ngược”.

Ngày hôm sau, ông nói đã yêu cầu quân đội hủy bỏ “cuộc tấn công Iran dự kiến diễn ra vào ngày mai” theo đề nghị của lãnh đạo Qatar, Ả rập Xê út và UAE vì “các cuộc đàm phán nghiêm túc đang diễn ra”.

Ngày 19/5, các nhà trung gian Qatar bay tới Washington để gặp Phó Tổng thống JD Vance cùng các nhà đàm phán hàng đầu của Trump là Jared Kushner và Steve Witkoff.

Ngay sau đó, Qatar và Pakistan được 2 quốc gia phương Tây cảnh báo rằng Israel đang cân nhắc tấn công Iran. Đây tiếp tục là một nguy cơ phá hỏng tiến trình đàm phán, nhưng sau sự can thiệp của Mỹ, Israel đã tạm thời lùi bước.

Ngày 22/5, các nhà hòa giải Qatar quay lại Tehran. Sau đó, Thống chế Asim Munir, Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan, cũng tới Iran để hội đàm nhiều giờ với Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi.

Các vấn đề then chốt bao gồm yêu cầu của Iran về cam kết chấm dứt chiến sự vĩnh viễn, khả năng bàn giao kho uranium làm giàu ở cấp độ cao và tương lai của eo biển Hormuz. Iran đồng ý thảo luận việc pha loãng hoặc chuyển giao lượng uranium làm giàu cao.

Đổi lại, Mỹ chấp nhận lộ trình dỡ bỏ trừng phạt từng bước, gắn với tiến độ đàm phán về thỏa thuận cuối cùng, một cứu cánh tài chính đặc biệt quan trọng đối với nền kinh tế Iran.

Tuy nhiên, tiến trình tiếp tục gặp nhiều trở ngại. Cuộc chiến tại Li Băng liên tục tác động tới các cuộc thương lượng.

Khi chiến dịch quân sự của Israel tại Li Băng gia tăng, ông Trump đã bày tỏ sự phản đối. Trong khi đó, Israel kiên quyết tiếp tục chiến dịch quân sự và cho rằng Tel Aiv phải được toàn quyền hành động.

Tại Mỹ, áp lực ngày càng lớn khi lạm phát tăng tốc và giá xăng leo thang. Việc đóng cửa eo biển Hormuz cùng các cuộc tấn công của Iran vào hạ tầng năng lượng khu vực khiến giá dầu biến động mạnh trong nhiều tháng.

Mặt khác, Iran, với mục tiêu tồn tại dưới áp lực dồn dập của Mỹ, đã đạt được thành quả như họ mong muốn: doanh thu dầu mỏ sau khi lệnh phong tỏa được gỡ, triển vọng dỡ bỏ trừng phạt và cơ hội tiếp cận nguồn ngân sách tái thiết ngay cả khi vấn đề hạt nhân vẫn chưa được giải quyết.

Đến ngày 14/6, Iran đã có trong tay một thỏa thuận có thể dẫn tới việc dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa. Đổi lại, Tehran phải đồng ý từ bỏ tham vọng phát triển vũ khí hạt nhân, điều mà nước này nhiều lần khẳng định là họ không có ý định thực hiện.

Những diễn biến đó đã góp phần vào việc cả Iran và Mỹ nhất trí ký vào một thỏa thuận nhằm mở đường cho các cuộc đàm phán chi tiết, nơi 2 bên dự kiến sẽ có những nước đi cân não tiếp theo.