Thiết Đại triều và nghi lễ Tết trong hoàng cung Huế xưa

Lễ thiết Đại triều trong ngày Tết

Triều Nguyễn (1802-1945), trong suốt 143 năm tồn tại đã để lại cho Huế nói riêng, cả nước nói chung một hệ thống di sản đồ sộ. Bên cạnh đó, những nét văn hóa cung đình đặc sắc vẫn còn ảnh hưởng cho tới ngày nay, nhất là các nghi lễ dịp Tết cổ truyền.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, Tết Nguyên đán là một dịp rất quan trọng của triều Nguyễn. Từ những ngày cuối tháng Chạp, hoàng cung đã rộn ràng không khí chuẩn bị đón xuân. Các quan ở Phủ Nội vụ tất bật quét dọn, trang hoàng, lau chùi đồ thờ tự, sắp đặt lại không gian các cung điện. Cây nêu được dựng lên theo nghi thức long trọng, mang ý nghĩa xua đuổi tà ma, cầu mong một năm mới an lành.

Trong hoàng cung, mọi vật dụng dùng cho Tết đều được chuẩn bị kỹ lưỡng. Những món ăn cung đình được chế biến công phu, không chỉ để dâng cúng tổ tiên mà còn thể hiện sự tinh tế của ẩm thực hoàng gia.

Với triều đình nhà Nguyễn, Tết không chỉ là dịp vui chơi mà còn mang ý nghĩa chính trị, tinh thần sâu sắc. Qua các nghi lễ, hoạt động vui Xuân, nhà vua củng cố đạo lý quân thần, cầu mong quốc thái dân an. Những sinh hoạt ấy góp phần tạo nên bản sắc văn hóa cung đình đặc trưng của kinh đô Huế.

Theo nghi thức truyền thống, nhà Nguyễn thường tổ chức thiết Đại triều tại điện Thái Hòa và thiết Thường triều tại điện Cần Chánh.

Tư liệu lịch sử ghi lại, khi thiết Đại triều, nhà vua ngự giá từ điện Cần Chánh, qua Đại Cung Môn và lên điện Thái Hòa để đích thân điều hành buổi lễ. Các quan văn võ triều Nguyễn tham gia buổi lễ xếp hàng theo thứ tự phẩm cấp, trong đó quan đứng đầu các Bộ giữ vị trí hàng đầu.

Trong buổi lễ, các quan dâng biểu chúc mừng nhà vua nhân dịp Tết Nguyên đán. Tiếp đó, triều đình tuyên đọc chỉ dụ ban ân của nhà vua với các nghi thức trang nghiêm, gắn liền với những tiết mục đại nhạc, tiểu nhạc. Sau phần thiết Đại triều, vua rời điện Thái Hòa trở về điện Cần Chánh để tiếp tục các nghi thức Tết cổ truyền khác.

Tại điện Cần Chánh, các hoàng đệ, hoàng tử nhỏ tuổi cùng những thân công, hoàng tử làm lễ bái mừng vua. Sau đó là nghi thức tuyên chỉ ban yến tiệc, thưởng xuân. Các yến tiệc được tổ chức tại điện Cần Chánh, các công trình phụ cận như Tả Vu, Hữu Vu, Tả Đãi Lâu Viện và Hữu Đãi Lâu Viện.

Từ năm 2021, hoạt động ý nghĩa nêu trên đã được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tái hiện dưới hình thức sân khấu hóa, giúp công chúng, du khách có dịp tìm hiểu sâu hơn về nghi thức triều đình nhà Nguyễn, đồng thời cảm nhận không khí Tết cổ truyền trong không gian di sản.

Vua ban “lửa tình” trong ngày Tết cổ truyền

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thông tin (cũ), vào thời Nguyễn, Tết trong Hoàng cung Huế được tổ chức rất long trọng với nhiều nghi lễ quan trọng.

Các nghi thức Tết kéo dài từ tháng Chạp tới giữa tháng Giêng với nhiều lễ lớn như lễ phát lịch, nghinh xuân (đón ngày lập xuân), phất thức (lau chùi kim ấn và kinh sách), cáp hưởng (mời các vị tiên về ăn Tết), dựng cây nêu, thiết Đại triều, lễ tịch điền,…

Các cuộc tế, viếng lăng miếu, du xuân của hoàng gia cũng được tổ chức cho đến ngày mùng 7 tháng Giêng.

Một nghi lễ khác được triều đình Huế tổ chức trong dịp đầu xuân là lễ tế đạo kỳ, diễn ra vào ngày mùng 7 Tết ở vùng đất quan phòng (phía Nam sông Hương) do một vị võ tướng đại diện thực hiện.

Không chỉ các nghi lễ, việc chiêu đãi yến tiệc, vui chơi ngày Xuân của vua, quan triều Nguyễn cũng rất đa dạng, đặc sắc. Nhà vua không ăn yến tiệc cùng hoàng thân hay các quan mà sẽ ăn một mình. Đến thời vua Bảo Đại có đổi khác là vua sẽ ăn cùng mâm với vợ con. 

Theo cuốn Lễ Tết ăn chơi trong cung Nguyễn của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, vào ngày Tết, nhiều trò chơi quý phái được tổ chức trước sân và trong nhà để tránh thời tiết mưa lạnh những ngày đầu xuân ở Huế để phục vụ vua, quan. Một số trò chơi tiêu biểu thường được tổ chức trong hoàng cung xưa dịp Tết như đầu hố (ném thẻ vào cái đầu hẹp của một quả bầu), họa ngự thi, đánh thơ,…

Các vua Nguyễn đều rất thích thơ văn, đặc biệt là hoàng đế Tự Đức. Hằng năm, nhà vua thường chọn 4 quan văn để họa thơ. Đến gần giao thừa, các vị quan được chọn phải đứng trước nhà mình bên cạnh hương án, lính hầu, đợi nhận thơ của vua để họa.

Nhà vua ngồi chờ 4 bài phụng họa bên lò hương trầm. Khi nhận đủ, vua duyệt lại rồi giao cho một cận thần đọc trước văn võ bá quan vào ngày đầu năm mới và thưởng cho bài họa hay nhất.

Cũng theo nhà nghiên cứu, vào ngày Tết, các bà vợ vua ở trong tam cung lục viện và các bà có chức sắc sẽ mặc lễ phục đứng hai bên Đường lang làm hàng rào danh dự từ điện Càn Thành đến điện Cần Chánh để chào vua đi qua. Không có bà vợ hay người con nào được ngồi ăn Tết với vua. Vì thế, có nhiều bà mang tiếng vợ vua mà quanh năm không được thấy mặt chồng.

Để tạo cơ hội cho tất cả các bà phi, tần, mỹ nữ được nhìn thấy mặt vua trong những ngày chuẩn bị đón Xuân, triều đình nhà Nguyễn đã nghĩ ra một cách gặp mặt rất độc đáo. Đến ngày đông chí hàng năm, tất cả các bếp lửa trong Tử Cấm thành đều phải tắt hết, chỉ đốt một lò lửa thật lớn tại điện Càn Thành.

Đúng vào lúc nửa đêm, các bà trong tam cung lục viện được phép mang lồng ấp đến điện để nhận lửa, ngụ ý vua ban hơi ấm cho mọi người. Chút “lửa tình” này được các bà giữ quanh năm.

Theo quan niệm xưa, vua là con ông trời (thiên tử), nắm trong tay mọi quyền điều hành. Ngày Tết với bậc thiên tử không chỉ là thời gian nghỉ việc triều chính để chơi mà còn kiểm kê của báu, chuẩn bị cho công việc của năm sau, tưởng nhớ tổ tiên, khuyến khích người dân siêng năng sản xuất.