Giải pháp “mái xanh” cho mùa hè nắng nóng thiêu đốt

Một bức ảnh trên Facebook, chụp từ chiếc camera đo nhiệt đặt sát mặt đường, hiện lên con số 61 độ C. Giữa phố xá Hà Nội, con số ấy như tiếng thở khò khè của mặt đất. Bài đăng nhanh chóng lan truyền, không phải vì sự lạ lùng, mà bởi ai cũng đang cảm thấy cái nóng đó luồn qua da, ngấm vào thịt. Câu chuyện ấy đến vào đúng lúc các đô thị lớn oằn lưng dưới trời nắng, như một lời xác nhận: chúng ta thực sự đang sống trong lò than mà chính mình nhóm lên.

Nhưng đừng vội đổ hết tại ông trời! "Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị - thuật ngữ chỉ khu vực đô thị có nhiệt độ cao hơn đáng kể so với các khu vực ngoại ô" - cái tên nghe có vẻ khoa học kia, thực chất là hệ quả nhãn tiền của một quá trình đô thị hóa vồ vập, thiếu tầm nhìn. Chúng ta mải mê bê tông hóa, san bằng không gian xanh, trải những tấm vật liệu nhân tạo hút nhiệt khủng khiếp khắp nơi: đường nhựa bỏng rát, tường gạch ngột ngạt, mái tôn chói chang. Mật độ xây dựng dày đặc như nêm như cối khiến không khí ngột ngạt, bí bách, giữ nhiệt như một cái hầm hơi khổng lồ. Hậu quả là cái nóng tự nhiên đã khó chịu, cái nóng nhân tạo do chính cách chúng ta quy hoạch và xây dựng đô thị còn khiến nó trở nên khắc nghiệt đến tàn nhẫn.

Giữa cái nóng như thiêu đốt, lắp điều hòa dường như là giải pháp thiết thực. Tuy nhiên, đây có lẽ chỉ là cách xoa dịu tạm thời, trong khi những tác động lâu dài cũng không hề nhỏ. Mỗi chiếc điều hòa hoạt động giống như một cỗ máy đẩy nhiệt từ trong nhà ra ngoài phố. Khi càng nhiều nhà lắp điều hòa, chúng ta vô tình tạo nên một vòng luẩn quẩn: không khí ngoài trời thêm oi bức, khiến nhu cầu sử dụng điều hòa lại càng tăng cao. Có lẽ chúng ta chưa nhận ra rằng mình đang góp phần vào chính vòng quay này.

Ai cũng hiểu rằng trồng cây là giải pháp cơ bản và lâu dài. Tuy nhiên, để những cây xanh tỏa bóng mát đáng kể, chúng ta cần kiên nhẫn chờ đợi hàng thập kỷ, thậm chí lâu hơn. Trước thực tế đó, có những cách làm thiết thực, chi phí hợp lý, có thể góp phần giảm nhiệt ngay cho Hà Nội, TPHCM và các đô thị Việt Nam, không chỉ trong mùa nắng nóng sắp tới mà còn về lâu dài: đó là tạo dựng những "ốc đảo" xanh mát ngay giữa lòng thành phố bê tông.

Giải pháp đầu tiên: Tạo mảng xanh nhanh chóng nhờ sức mạnh của dây leo! Thay vì chờ đợi hàng chục năm để cây thân gỗ lớn lên, chúng ta có thể tận dụng ngay các công trình hiện có như ban công chung cư, mái hiên nhà, điểm chờ xe buýt, nhà ga metro, mái che hay những bức tường bê tông đang hấp thụ nhiệt. Chỉ cần khuyến khích dây leo phát triển trên những bề mặt này, chúng sẽ nhanh chóng tạo thành những "tấm màn xanh" tự nhiên. Với tốc độ sinh trưởng nhanh, chỉ sau một mùa mưa, dây leo đã có thể hình thành lớp chắn nắng hiệu quả cho mùa khô tiếp theo. Ưu điểm lớn của giải pháp này là cần rất ít diện tích đất, dễ chăm sóc và mang lại hiệu quả làm mát rõ rệt với chi phí hợp lý.

Kết quả khảo sát thực tế bằng camera nhiệt FLIR do tôi thực hiện cho thấy hiệu quả rõ rệt: Một mái che được dây leo ti-gôn che phủ có thể giảm nhiệt độ đáng kể, thấp hơn từ 10 đến 12°C so với bề mặt không được che phủ ngay bên cạnh. Không dừng lại ở đó, lớp phủ xanh này còn đóng vai trò như một máy tạo ẩm tự nhiên, góp phần điều hòa và làm mát không khí xung quanh.

Tin vui: chúng ta không cần nhập ngoại. Những loại dây leo hiện nay có sẵn tại Việt Nam hết sức hiệu quả, bền bỉ lại vô cùng thân thuộc: Hoa giấy rực rỡ, dây sử quân tử thơm ngát, dây ti-gôn mềm mại, dây đậu biếc tím mộng mơ, dây thằn lằn bám chắc, hay cúc tần Ấn Độ dày dặn. Đây chính là "vũ khí" chủ lực mà Singapore - bậc thầy đô thị xanh - đã sử dụng thành công rực rỡ trong chiến dịch "xanh hóa hạ tầng" từ năm 2015 để phủ xanh bê tông, trang trí, và đặc biệt là che mát mặt đứng các tòa nhà.

Giải pháp thứ 2 cần thêm thời gian, tuy nhiên rất hiệu quả, mái nhà xanh chính là "cứu tinh xanh" bị bỏ quên! Đừng nghĩ đây là khái niệm xa vời. Mái xanh, hay "mái nhà sống", thực chất là một giải pháp công nghệ sinh thái thông minh. Nó không đơn thuần là vài chậu cây trên cao, mà là một hệ thống bài bản: lớp chống thấm kiên cố bên dưới, phủ lên là đất trồng và thảm thực vật sống động, có thể tích hợp thêm hệ thống thoát nước, chống rễ và tưới tự động. 

Lợi ích của mái xanh này vượt xa việc làm đẹp cảnh quan. Nó hoạt động như một bộ điều hòa nhiệt tự nhiên cho chính công trình và cả khu vực xung quanh: Hấp thụ nước mưa giảm ngập, cách nhiệt hiệu quả, tạo môi trường sống cho chim, bướm, ong ngay trên những tòa nhà chọc trời, và quan trọng nhất - làm mát không khí, góp phần xoa dịu hiệu ứng đảo nhiệt đô thị đang hành hạ các thành phố. Từ nhà để xe nhỏ, nhà dân đến cao ốc văn phòng hay nhà máy công nghiệp, mái xanh đều có thể áp dụng linh hoạt, cho cả công trình mới lẫn cải tạo.

Hiệu quả đã được chứng minh bằng con số cụ thể: Nghiên cứu tại Toronto (Canada) chỉ ra rằng, nếu 50% mái nhà trong thành phố được phủ xanh, nhiệt độ toàn đô thị có thể giảm được từ 0,1 đến 0,8°C. Tòa thị chính tại Chicago (Mỹ) là minh chứng rõ ràng: Mái xanh của họ luôn mát hơn hẳn mái thông thường từ 1,4 đến 4,4°C trong những ngày nắng nóng đỉnh điểm. Mô hình tính toán còn cho thấy, nếu áp dụng rộng rãi, mức giảm nhiệt đô thị có thể đạt tới 7°C - một sự khác biệt đáng kể cho sức khỏe cộng đồng.

Lợi ích kinh tế cũng không thể bỏ qua: Mái xanh là một khoản đầu tư sinh lời. Lớp phủ xanh bảo vệ màng chống thấm khỏi tác hại của tia UV và co giãn nhiệt, giúp kéo dài tuổi thọ mái nhà lên hơn 200% - nghiên cứu từ Đại học Penn State (Mỹ) thậm chí khẳng định có thể tăng gấp ba lần. Nó còn giúp tiết kiệm năng lượng đáng kể nhờ cơ chế điều hòa nhiệt tự nhiên (làm mát mùa hè, giữ ấm mùa đông). Và đáng chú ý, các công trình có mái xanh thường tăng giá trị bất động sản lên khoảng 7%.

Giải pháp giàn phun sương kết hợp quạt hoạt động dựa trên nguyên lý làm mát bằng bay hơi: các vòi phun tạo ra những hạt nước siêu nhỏ (khoảng 0,01-0,05 mm), khi gặp không khí nóng sẽ nhanh chóng bay hơi, giúp giảm nhiệt độ từ 5-10°C. Khi kết hợp với quạt, luồng gió phân tán hơi mát nhanh và đều khắp không gian, mang lại cảm giác dễ chịu tức thì. So với máy lạnh, hệ thống này tiêu tốn điện năng thấp và chi phí đầu tư cũng tương đối vừa phải, lại thân thiện với môi trường vì không sử dụng hóa chất làm lạnh.

Giải pháp này lý tưởng cho ban công, sân vườn, hiên nhà hoặc hàng quán ngoài trời; tuy nhiên cần lưu ý không lắp đặt trong phòng kín vì độ ẩm tăng có thể gây nấm mốc hay ảnh hưởng sức khỏe người sử dụng. 

Câu hỏi đặt ra là: Trước thực tế nắng nóng cực đoan ngày càng khốc liệt và quỹ đất mặt bằng ngày càng eo hẹp, tại sao chúng ta vẫn chần chừ tận dụng những "khoảng trời" bê tông vô tri trên mỗi mái nhà? Mái xanh, dây leo, hay giàn phun sương không chỉ là giải pháp sinh thái cấp thiết, nó còn là lựa chọn kinh tế khôn ngoan, mang lại lợi ích kép rõ rệt cho chủ đầu tư, người sử dụng và cả môi trường đô thị. Biến những "sa mạc bê tông" trên cao thành những "ốc đảo xanh" mát lành - đó không phải là giấc mơ, mà là hướng đi thực tế, khả thi và đáng để đầu tư ngay từ hôm nay. 

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!