(Dân trí) - Cuộc gọi báo tin ADN trùng khớp đã khép lại 53 năm mòn mỏi tìm kiếm liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội, đồng thời mở ra cách tiếp cận mới trong hành trình xác định tên tuổi các liệt sĩ còn khuyết danh.
Cuộc điện thoại từ công an địa phương khiến bà Nguyễn Thị Lan (Thành phố Huế) gần như không tin vào tai mình. Sau hơn nửa thế kỷ chờ đợi, điều mà cả gia đình từng nghĩ chỉ còn là hy vọng mong manh cuối cùng cũng thành sự thật. Mẫu ADN của bà trùng khớp với một hài cốt liệt sĩ chưa rõ danh tính.
"Tôi mừng rơi nước mắt. Bao nhiêu năm, bao nhiêu lần hy vọng rồi lại thất vọng, giờ cuối cùng cũng có tin", bà nhớ lại.
Ít ngày sau, trên quãng đường hơn 200km từ Huế về Quảng Bình, bà mang theo tin vui mà nhiều thế hệ trong gia đình đã chờ đợi suốt 53 năm. Kết quả giám định ADN không chỉ giúp xác định danh tính một hài cốt vô danh, mà còn khép lại hành trình đi tìm người anh trai - liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội - bắt đầu từ mùa hè năm 1972.
Liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội nhập ngũ năm 1971, hy sinh tại chiến trường phía Nam khi mới 23 tuổi. Ngày ấy, gia đình chỉ nhận được ba lô cùng giấy báo tử. Không ai biết ông nằm lại ở đâu.
Từ đó, cha mẹ và các anh chị em của ông bước vào một hành trình không có điểm hẹn. Mỗi khi nghe tin ở đâu có ngôi mộ mang tên Nguyễn Quốc Hội hoặc có thông tin về một khu vực chôn cất liệt sĩ mới, người thân lại tìm đến.
Họ gõ cửa nhiều cơ quan chức năng, liên hệ các chương trình hỗ trợ tìm mộ liệt sĩ, tìm gặp đồng đội cũ và cả những nhóm tình nguyện với hy vọng có thêm một manh mối. Thời gian trôi qua, những lần chờ đợi nối tiếp những lần thất vọng, đến mức nhiều người thân dần nghĩ rằng sẽ không bao giờ còn cơ hội tìm thấy ông.
Điều khiến gia đình day dứt suốt hơn nửa thế kỷ không chỉ là việc mất một người con khi tuổi đời còn quá trẻ, mà còn là việc không biết ông đang nằm ở đâu để có thể hương khói, thờ phụng.
Bà Lan kể, mẹ bà gần như đêm nào cũng khóc. Trước lúc qua đời bà vẫn đau đáu nhắc các con là hãy tiếp tục đi tìm anh để đưa anh trở về quê nhà, nằm cùng bố mẹ.
Tại Bắc Ninh, gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Thắng cũng trải qua nỗi khắc khoải chờ đợi tương tự. Trong ký ức của người thân, chàng trai nhập ngũ năm 18 tuổi ấy rất thông minh, khéo tay, từng tự làm đàn bầu, tự học thổi sáo.
Người mẹ lần cuối gặp con khi đi bộ gần 100km lên trạm tân binh, mang theo vài chiếc bánh rợm, ít lạc, ít đỗ “tiếp tế”. Bà không ngờ đó cũng là lần cuối cùng được nhìn thấy con trai.
Sau ngày đất nước thống nhất, gia đình nhận giấy báo tử nhưng tung tích nơi ông nằm lại vẫn là một ẩn số. Suốt nhiều năm, người mẹ già "cứ tối đến lại khóc, sáng gà gáy dậy lại khóc vì nhớ thương con", theo lời kể người em trai liệt sĩ.
Trong nhiều thập kỷ, hành trình tìm lại mộ người thân từng ra chiến trường chủ yếu dựa vào ký ức của đồng đội, những trang hồ sơ lưu trữ, các thông tin truyền miệng và không ít lần đánh đổi bằng những chuyến đi trong vô vọng.
Nhưng khi thời gian lùi xa, nhân chứng dần mất đi, dấu vết chiến trường cũng mờ theo năm tháng. Câu hỏi "người thân của mình đang nằm ở đâu" vẫn lặng lẽ theo nhiều gia đình suốt hơn nửa thế kỷ, cho đến khi một cách tiếp cận hoàn toàn khác mở ra.
Điều gì đã tạo nên bước ngoặt cho những cuộc đoàn tụ tưởng như không còn hy vọng?
Theo TS Dương Ngọc Cường, Tổng Giám đốc và là người đồng sáng lập GeneStory - đơn vị tham gia xây dựng Ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ, trong nhiều thập kỷ, việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ chủ yếu dựa trên phương pháp thực chứng. Gia đình và các cơ quan chức năng lần theo hồ sơ quân đội, địa bàn chiến đấu, lời kể của đồng đội hay những dấu vết còn sót lại trên chiến trường để khoanh vùng, rồi mới tiến hành giám định ADN khi có nghi vấn phù hợp.
Cách làm này từng mang lại kết quả ở nhiều trường hợp. Tuy nhiên, khi thời gian lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhân chứng dần không còn, hồ sơ thiếu hụt hoặc sai lệch, địa hình chiến trường thay đổi, việc xác định danh tính một hài cốt vô danh ngày càng trở nên khó khăn.
"Thay vì để người sống đi tìm người mất giữa hàng triệu ngôi mộ, chúng tôi chuyển hướng sang việc để người mất tìm về với người sống", TS Dương Ngọc Cường nói.
Thay vì chỉ đối sánh ADN khi đã xác định được một ngôi mộ nghi vấn, chiến lược mới tập trung xây dựng một ngân hàng dữ liệu gen quy mô lớn của các liệt sĩ chưa xác định được danh tính và thân nhân. Khi bất kỳ mẫu hài cốt nào được khai quật hoặc giám định, dữ liệu sẽ được đưa lên hệ thống để đối chiếu tự động trong kho dữ liệu. Nếu tìm thấy sự tương đồng, danh tính của người đã khuất có thể được xác lập mà không cần trải qua hành trình dò tìm kéo dài như trước.
Để thực hiện được điều đó, "chìa khóa" nằm ở ADN ty thể - loại ADN được truyền theo dòng mẹ và có khả năng tồn tại bền vững hơn trong các mẫu xương đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm. Vì vậy, việc thu nhận mẫu được ưu tiên thực hiện với mẹ ruột của liệt sĩ, anh chị em cùng mẹ hoặc con của các chị em gái trong gia đình nhằm bảo đảm khả năng đối sánh chính xác nhất.
Đó cũng là lý do trong chương trình thu nhận mẫu ADN thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính được triển khai từ năm 2025, nhiều gia đình được hướng dẫn lựa chọn đúng người thân theo dòng mẹ để lấy mẫu.
Chỉ sau hơn một tháng kể từ khi bà Nguyễn Thị Lan và anh trai được thu mẫu, gia đình đã nhận được kết quả đối sánh với hài cốt liệt sĩ Nguyễn Quốc Hội - điều mà hơn 50 năm tìm kiếm bằng những phương pháp truyền thống chưa thể làm được.
Theo TS Dương Ngọc Cường, một rào cản lớn khác từng khiến việc giám định ADN trên diện rộng khó triển khai là chi phí. Trước đây, các bộ kit xét nghiệm chủ yếu phải nhập khẩu từ nước ngoài với giá khoảng 50-60 triệu đồng cho mỗi mẫu hài cốt. Nếu áp dụng cho hàng trăm nghìn trường hợp chưa xác định được danh tính, kinh phí sẽ rất lớn.
GeneStory cho biết đã phát triển bộ chip phân tích "VinGenChip" dựa trên dữ liệu hệ gen người Việt, giúp giảm chi phí xuống còn khoảng 1-2 triệu đồng mỗi mẫu mà vẫn bảo đảm độ chính xác đối với đặc điểm di truyền của người Việt.
Theo ông Cường, việc làm chủ công nghệ trong nước tạo điều kiện để triển khai xét nghiệm trên quy mô lớn trong thời gian ngắn - điều trước đây rất khó thực hiện nếu phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ nhập khẩu.
Nhờ đó, những cuộc gọi như bà Nguyễn Thị Lan nhận được hay buổi công bố kết quả giám định ADN với gia đình liệt sĩ Nguyễn Văn Thắng không còn là những trường hợp đơn lẻ.
Mỗi kết quả đối sánh thành công không chỉ trả lại tên cho một người lính đã nằm lại nơi chiến trường, mà còn bổ sung thêm một mắt xích vào ngân hàng dữ liệu đang từng bước mở rộng, tạo cơ hội để nhiều gia đình khác rút ngắn hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm.
Khi cầm trên tay kết quả giám định ADN, bà Nguyễn Thị Lan biết rằng hành trình đi tìm anh trai của cả gia đình đã khép lại. Sau 53 năm, người lính Nguyễn Quốc Hội không còn là một cái tên chỉ tồn tại trên giấy báo tử. Gia đình đã biết ông nằm ở đâu, để thực hiện tâm nguyện dang dở của cha mẹ là đưa người con trở về quê hương và để các thế hệ con cháu có nơi hương khói, thăm viếng mỗi dịp giỗ, Tết.
Tại Bắc Ninh, niềm xúc động cũng hiện rõ trên gương mặt những người thân của liệt sĩ Nguyễn Văn Thắng khi được thông báo kết quả đối sánh ADN. Sau nhiều thập kỷ chỉ biết khóc thương và chờ đợi, gia đình cuối cùng cũng biết phần mộ của người con, người anh đang nằm tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Đức Cơ, tỉnh Gia Lai. Điều họ mong muốn nhất lúc ấy chỉ còn là sớm được đón ông trở về.
Hai cuộc đoàn tụ ấy khép lại nỗi chờ đợi khắc khoải kéo dài hơn nửa thế kỷ của hai gia đình. Nhưng trên cả nước vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được đầy đủ thông tin, cùng rất nhiều thân nhân vẫn miệt mài đi tìm câu trả lời cho câu hỏi đã theo họ suốt nhiều thập kỷ: người thân của mình đang nằm ở đâu.
Ý nghĩa của việc xây dựng ngân hàng gen hài cốt liệt sĩ và thân nhân không dừng lại ở việc xác định danh tính cho những trường hợp đang được đối sánh hôm nay. Mỗi mẫu sinh phẩm của thân nhân được thu nhận, mỗi mẫu hài cốt được phân tích và mỗi dữ liệu mới được bổ sung đều làm giàu thêm cơ sở dữ liệu quốc gia, tạo thêm cơ hội để những lần đối chiếu sau đạt kết quả.
Có những trường hợp chưa thể tìm thấy câu trả lời ngay, nhưng khi ngân hàng dữ liệu tiếp tục mở rộng, khả năng kết nối giữa người còn sống và người đã khuất cũng sẽ ngày một lớn hơn.
Theo TS Dương Ngọc Cường, thay đổi quan trọng nhất của chiến dịch lần này không chỉ nằm ở công nghệ, mà ở cách tiếp cận. Nếu trước đây người thân phải rong ruổi khắp các nghĩa trang, lần theo từng manh mối ít ỏi với nhiều may rủi, thì nay dữ liệu có thể chủ động kết nối những mẫu ADN tưởng chừng không liên quan.
Đó là cách để "người mất tìm về với người sống" - một hành trình được hỗ trợ bởi khoa học, dữ liệu và sự phối hợp của nhiều cơ quan, thay vì chỉ dựa vào ký ức ngày càng phai mờ theo thời gian.
Sau gần hai năm xây dựng, vận hành Ngân hàng gen liệt sĩ chưa xác định được thông tin và thân nhân liệt sĩ, công tác thu nhận, lưu trữ và giám định ADN đã tạo được nền tảng dữ liệu quy mô lớn phục vụ việc xác định danh tính liệt sĩ.
Tính đến 21/7, cả nước đã thu nhận 71.491 mẫu mộ liệt sĩ chưa rõ thông tin và thu nhận khoảng 243.000 mẫu sinh phẩm từ thân nhân. Khoảng 66.000 mẫu đã được phân tích và đối chiếu vào cơ sở dữ liệu dân cư.
Thủ tướng Chính phủ yêu cầu trong thời gian tới đẩy nhanh việc thu thập, phân tích và đối chiếu ADN để tích hợp đầy đủ vào Ngân hàng gen, đồng thời điều phối các đơn vị giám định chủ động tiếp nhận, xử lý mẫu nhằm rút ngắn thời gian xác định danh tính liệt sĩ.
Mục tiêu quốc gia được đề ra là đến năm 2030, Ngân hàng gen thu thập và lưu trữ được 1 triệu mẫu ADN từ thân nhân liệt sĩ, qua đó xác minh danh tính hàng chục nghìn hài cốt vô danh.
