Giải mã cách tìm liệt sĩ từ hồ sơ Mỹ, tiếp nối kỳ tích Đặng Thùy Trâm

Năm 2005, việc trao trả cuốn nhật ký của bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm trở thành một biểu tượng của sự hòa giải và kết nối nhân văn giữa những con người ở hai phía Việt - Mỹ từng tham chiến. Cuốn nhật ký do Fred Whitehurst, một cựu sĩ quan tình báo quân đội Mỹ, lưu giữ suốt 35 năm khi đã được đưa về Hà Nội, trao tận tay gia đình bác sỹ Đặng Thùy Trâm, với sự hỗ trợ của Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson thuộc Đại học Texas Tech (TTU).

Khi đó, Fred Whitehurst đã định đốt cuốn sổ theo quy định. May mắn, người thông ngôn của ông đã kịp ngăn Fred lại bằng một câu nói nổi tiếng: "Đừng đốt nó, bản thân nó đã có lửa rồi".

Và hành trình đưa cuốn nhật ký trở về sau đó có sự đóng góp quan trọng của ông Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson thuộc Đại học Texas Tech (TTU).

Ông Steve kể lại, sau khi nhận được bản sao số hóa cuốn nhật ký, ông đã trực tiếp sang Việt Nam, cùng các cộng sự tìm kiếm gia đình nữ bác sĩ. Sau khi cuốn nhật ký được trao trả, mẹ của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, bà Doãn Ngọc Trâm, đã sang Mỹ thăm Văn khố Sam Johnson và mong muốn nơi đây tiếp tục lưu giữ bản gốc nhật ký của con gái bà để thế giới hiểu hơn về cuộc chiến.

Tuy nhiên, với TS Alex Võ Đình Thái, Phó giáo sư tại TTU, câu chuyện nhật ký Đặng Thùy Trâm không chỉ dừng lại ở một kỳ tích hữu duyên. Qua quá trình rà soát kho dữ liệu khổng lồ, ông Thái phát hiện trong văn khố hiện còn lưu giữ ít nhất 12 tài liệu thực chứng khác liên quan đến nữ liệt sĩ.

"Đó là những quyết định cho bệnh nhân nhập viện hoặc xuất viện do chính tay bác sĩ Trâm ký, hay những bức thư tay bà viết cho gia đình kể về những diễn biến trên chiến trường", ông Thái tiết lộ.

Bằng cách chấm các tọa độ thu giữ 12 tài liệu này theo thời gian, đội ngũ nghiên cứu có thể tái dựng lại chính xác lộ trình di chuyển của bác sĩ Trâm trước khi hy sinh. Đây chính là "bài mẫu" để các chuyên gia lý giải về một nguyên lý làm việc hệ thống: Biến những mảnh vỡ thông tin từ phía bên kia đại dương thành manh mối khoa học để định danh quân nhân mất tích.

Nguyên lý "dữ liệu thực chứng" từ chiến trường

Nguyên lý làm việc của đội ngũ chuyên gia bắt đầu từ khái niệm "tài liệu thu giữ" (captured documents). TS Alex Thái giải thích, trong chiến tranh, khi quân đội Mỹ hoặc Việt Nam Cộng hòa thu được ba lô, khám xét hầm trú ẩn hoặc thi thể quân nhân phía bên kia, họ sẽ thu thập tất cả giấy tờ để khai thác tình báo.

Sau khi khai thác xong, các bản giấy gốc thường bị tiêu hủy theo quy định quân sự thời bấy giờ, nhưng trước đó đã được chụp lại thành các cuộn phim âm bản (Microfilm). Hiện nay, kho lưu trữ tại Texas Tech đang quản lý khoảng 2,7 triệu trang tư liệu thuộc dạng này, đã được số hóa thành định dạng PDF chất lượng cao.

"Mỗi mẩu giấy, dù là một lá thư chưa gửi, một bản danh sách đơn vị hay một tờ giấy khen bị thu giữ, đều là những cuốn nhật ký thu nhỏ", ông Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Vietnam Sam Johnson, nhận định.

Giá trị của khối dữ liệu này nằm ở tính xác thực tuyệt đối của thời điểm thu giữ. Theo lý giải của các chuyên gia, mỗi bộ hồ sơ khi được đưa vào kho lưu trữ Mỹ đều đi kèm một biên bản ghi rõ: Tài liệu bị thu giữ ở đâu (tọa độ nào), vào ngày nào, thuộc đơn vị nào và do đơn vị nào của Mỹ thu được. Đây là những "dữ liệu thực chứng" không thể thay đổi, tạo nên nền tảng cho quy trình giải mã danh tính liệt sĩ sau nửa thế kỷ.

Công nghệ "chồng lớp" và quy trình 4 giai đoạn

Để hiện thực hóa kỳ vọng tìm lại người mất tích, các chuyên gia thiết lập một nguyên lý tìm kiếm dựa trên sự kết hợp giữa sử liệu và công nghệ địa không gian.

Theo TS Alex Thái, mỗi hồ sơ thường gắn với một tọa độ 6 chữ số. Tuy nhiên, tọa độ này không phải là vị trí mộ chí, mà là nơi tài liệu bị thu giữ (nơi quân nhân ngã xuống hoặc hầm trú ẩn bị đánh chiếm). Để tìm ra vị trí thực địa ngày nay, đội ngũ kỹ thuật phải sử dụng công nghệ "chồng lớp bản đồ". Họ lấy bản đồ quân sự thời chiến, giải mã tọa độ, sau đó chồng lên ảnh vệ tinh và bản đồ địa hình hiện đại.

Khoa học giúp họ tìm lại những dấu tích địa lý đã biến mất do đô thị hóa hoặc thay đổi dòng chảy.

"Có những dòng suối xưa kia kéo dài nhưng nay đã bị lấp. Chúng tôi phải đối chiếu từng mét vuông để khoanh vùng khu vực khả thi nhất, thường là phạm vi 100m2 quanh tọa độ thu giữ", ông Thái lý giải.

Tuy nhiên, TS Alex Võ Đình Thái cũng thẳng thắn lưu ý rằng, những báo cáo nghiên cứu từ phía Texas Tech không phải là kết quả cuối cùng của việc tìm thấy hài cốt. Ông lý giải công tác này là một quy trình tổng thể khép kín gồm ít nhất 4 công đoạn phối hợp nhịp nhàng giữa các nhà khoa học và cơ quan chức năng Việt Nam. Trong đó, nghiên cứu sử liệu chỉ là "mắt xích" khởi đầu.

Công đoạn 1 - Xây dựng giả thiết (Nghiên cứu sử liệu): Đây là phần việc mà Texas Tech đang thực hiện. Đội ngũ chuyên gia tiến hành khai thác hồ sơ gốc, giải mã tọa độ và bối cảnh hóa trận đánh để đưa ra các báo cáo định hướng. Mục tiêu của giai đoạn này là cung cấp "manh mối thực chứng" để khoanh vùng khu vực nghi vấn, thay vì đi tìm dựa trên phán đoán cảm tính.

Công đoạn 2 - Kiểm chứng thực địa (khảo sát khả thi): Dựa trên các báo cáo nghiên cứu, Chính phủ Việt Nam sẽ điều động các đội chuyên trách đến hiện trường để rà soát địa hình thực tế. Tại đây, cơ quan chức năng sẽ điều tra tính khả thi: liệu khu vực tọa độ đó nay đã trở thành nhà cao tầng, hay vẫn là vùng đất có khả năng khai quật?

Công đoạn 3 - Triển khai thực tế (quy tập/khai quật): Đây là giai đoạn thực hiện việc đào tìm hài cốt tại hiện trường dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ban Chỉ đạo 515. Đây là công đoạn đòi hỏi sự đầu tư lớn về nhân lực và sự kiên nhẫn của các đội quy tập Việt Nam.

Công đoạn 4 - Trả lại danh tính (xác minh định danh): Khi hài cốt được tìm thấy, chu trình lại quay về với sự hỗ trợ của các nhà khoa học. Đây là giai đoạn kết hợp giữa kết quả giám định ADN và các kỷ vật, danh sách đơn vị thu trích xuất từ hồ sơ Mỹ để đối chiếu lần cuối.

"Texas Tech hỗ trợ mạnh nhất ở giai đoạn đầu và giai đoạn cuối", TS Alex Thái nhấn mạnh. 

Trong đợt bàn giao hồ sơ gần đây cho Ban Chỉ đạo 515, các chuyên gia đã đưa ra ví dụ cụ thể về Đơn vị 962 liên quan đến khu vực Công viên Lê Thị Riêng hoặc danh sách 21 liệt sĩ tại Bệnh viện K76A. Những báo cáo này không chỉ dừng lại ở mức thông tin chữ viết, mà là kết quả nghiên cứu chuyên sâu về bối cảnh lịch sử và địa lý của từng cá nhân.

Đặc biệt, ông Thái nhấn mạnh giá trị của "Danh sách đơn vị" (Unit list). Ông gọi đây là "chìa khóa vàng" vì dù công nghệ ADN hiện nay rất mạnh, nhưng nếu không có danh sách đơn vị để biết liệt sĩ quê ở đâu, thuộc đơn vị nào, thì việc đối chiếu ADN với thân nhân sẽ như "mò kim đáy bể". Có danh sách đơn vị, các nhà khoa học sẽ khoanh vùng được gia đình để lấy mẫu đối chiếu một cách khoa học.

"Người ngã xuống đều là người Việt, là anh em"

Một trong những kỳ vọng lớn nhất của dự án là tính bền vững. Ông Steve Maxner lý giải rằng, mặc dù dự án hiện do Bộ Quốc phòng Mỹ tài trợ, nhưng mục tiêu cốt lõi là đào tạo năng lực nghiên cứu cho chính người Việt Nam. Việc đội ngũ 40 nhân sự người Việt được huấn luyện kỹ năng khai thác 2,7 triệu trang tài liệu tại Texas Tech là cách để công việc này không bị gián đoạn trong tương lai.

Bên cạnh các nguyên lý khoa học, động lực để các chuyên gia vượt qua rào cản quá khứ cũng được TS Alex Thái chia sẻ một cách khách quan. Cha ông vốn là lính phía bên kia và từng phải đi học tập cải tạo. Khi bắt đầu dự án tìm kiếm liệt sĩ Việt Nam (những người từng là đối thủ của cha mình), ông Thái đã nhận được lời căn dặn từ người cha: "Con phải làm thôi. Những người ngã xuống đó đều là người Việt Nam, là anh em của mình cả".

Các chuyên gia tin rằng, việc trả lại danh tính cho người đã khuất là cách tốt nhất để chữa lành vết thương chiến tranh cho các gia đình ở cả hai phía.

Ông Thái mô tả công việc của mình là một hành trình "bước qua hàng rào" định kiến. Khi lật giở những trang nhật ký có vết đạn xuyên qua hoặc vệt máu khô còn lưu lại trên microfilm, đội ngũ nghiên cứu hiểu rằng họ không chỉ xử lý hồ sơ, mà đang phục dựng lại tiểu sử của một con người. Mỗi lá thư trong số 3.000 hồ sơ lá thư được tìm thấy đều chứa đựng thông tin về người vợ, người mẹ hoặc những đứa con đang chờ đợi ở quê nhà.

Chiến tranh có thể khép lại trên giấy tờ, nhưng cuộc đại tìm kiếm này chỉ thực sự hoàn thành khi những "mảnh vỡ" thông tin cuối cùng từ kho lưu trữ Mỹ được khớp nối với thực địa tại Việt Nam. Như trường hợp của bác sĩ Đặng Thùy Trâm, kỳ vọng của các chuyên gia là mỗi liệt sĩ mất tích đều có cơ hội được "về nhà" - nếu không phải bằng hài cốt, thì bằng chính tên tuổi và danh dự được phục hồi từ những tư liệu thực chứng này.