Tờ vé số đổi đời với người mua dễ là "bẫy an sinh" níu chân người bán

Không ai lớn lên với ước mơ bán vé số

Bà Tư Hiền ngoài 70 tuổi vẫn len lỏi trên chợ nổi Long Xuyên với xấp vé số trên tay. Ông Nguyễn Văn Lợi tự đẩy chiếc xe lăn đi bán từng tờ vé giữa cái nắng miền Tây. Bà Hà Thị Danh rong ruổi khắp các tuyến phố để đổi lấy vài trăm nghìn đồng mỗi ngày.

Những con người đang mưu sinh từ tờ vé số và hành trình đặc biệt của một tờ giấy trị giá 10.000 đồng làm nên một vòng tuần hoàn đặc biệt, từ doanh nghiệp phát hành, hệ thống đại lý đến người bán dạo rồi trở thành nguồn thu ngân sách địa phương.

Nhưng phía sau "nền kinh tế vé số" ấy vẫn còn những băn khoăn. Điểm chung của những người bán vé số là gì? Họ hiếm khi đến với nghề này vì lựa chọn mà đa số đến vì không còn lựa chọn nào khác. Rõ ràng không ai lớn lên với ước mơ trở thành người bán vé số.

Đó thường là người già không còn đủ sức làm việc nặng, người khuyết tật khó tìm được việc làm, phụ nữ lớn tuổi mất việc, lao động nông thôn không có tay nghề, hay những người đã bị thị trường lao động chính thức "bỏ lại" phía sau.

Có hàng trăm lý do khác nhau đưa họ đến với nghề bán vé số, nhưng cuối cùng đều gặp nhau ở một điểm, họ không còn dễ dàng bước vào những công việc có hợp đồng, có bảo hiểm hay thu nhập ổn định. Những bước chân rong ruổi trên đường phố vì thế không chỉ phản ánh câu chuyện của từng phận người, mà còn phản chiếu một phần bức tranh của thị trường lao động.

Theo số liệu thống kê, năm 2025, lao động phi chính thức vẫn chiếm hơn 63% tổng số lao động có việc làm trên cả nước. Đây là nhóm lao động có thu nhập thiếu ổn định, ít được bảo vệ bởi các cơ chế bảo hiểm và dễ tổn thương trước những biến động của nền kinh tế.

Nhìn từ góc độ ấy, người bán vé số không phải là một hiện tượng cá biệt. Họ là một lát cắt của lực lượng lao động phi chính thức vẫn đang tồn tại ở nhiều địa phương.

Sinh kế trước mắt và an sinh lâu dài

Thực tế, nếu không có nghề bán vé số, rất nhiều người sẽ còn khó khăn hơn. Chính sự linh hoạt đã khiến công việc này trở thành "phao cứu sinh" của hàng vạn người. Không cần bằng cấp, không cần vốn lớn, không bị ràng buộc bởi tuổi tác, không đòi hỏi sức khỏe quá tốt,… người bán có thể nhận vé từ đại lý vào buổi sáng và biết ngay cuối ngày mình kiếm được bao nhiêu tiền. Đó là điều mà nhiều công việc khác không mang lại.

Trong hành trình của một tờ vé số, mỗi mảnh giấy giá trị 10.000 đồng đó là sinh kế của cả một hệ thống phân phối. Nhưng ở mắt xích cuối cùng, người bán vé số không chỉ là một người lao động. Với nhiều gia đình, họ còn là người giữ cho bữa cơm hằng ngày không bị đứt quãng.

Và đó là một công việc lao động chân chính. Nó giúp nhiều người tự nuôi sống mình thay vì hoàn toàn phụ thuộc vào trợ cấp hay sự giúp đỡ của người khác.

Ở một góc nhìn khác, nghề bán vé số còn góp phần giảm áp lực cho hệ thống an sinh xã hội khi tạo ra cơ hội mưu sinh cho những nhóm lao động rất khó tìm được việc làm phù hợp.

Một chiếc "phao cứu sinh" luôn cần thiết khi ai đó đang ở giữa dòng nước. Nhưng chiếc phao không thể là công cụ đưa hàng trăm nghìn người sang bờ bên kia. Chiếc phao không thể thay thế cây cầu.

Thu nhập từ bán vé số giúp nhiều người vượt qua khó khăn trước mắt, nhưng hiếm khi tạo ra nền tảng cho một tương lai ổn định. Hầu hết người bán vé số làm việc không có hợp đồng lao động, không được đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn,…

Nghề lao động tự do đó cũng không có lương hưu, khó có cơ hội đào tạo để chuyển đổi nghề nghiệp. Thu nhập mỗi ngày cũng phụ thuộc vào sức khỏe, thời tiết và khả năng bán hết số vé "ôm" về.

Nói cách khác, đây là một trong những dạng việc làm dễ bị tổn thương nhất của thị trường lao động. Nếu chỉ nhìn vào việc họ "có việc để làm", rất dễ nhầm giữa giải quyết sinh kế trước mắt với giải quyết bài toán an sinh lâu dài.

Quyền lựa chọn của "đội quân vé số"

Những cây cầu cần thiết không tạo nên từ xấp vé số trên tay người bán dạo, để họ có thể bước sang một cuộc sống khác. Tất nhiên, cây cầu ấy không phải là xóa bỏ nghề bán vé số, không phải là hạn chế những kênh phân phối đã và đang tạo sinh kế cho hàng vạn người.

Điều cần hơn là thêm những sinh kế khác bền vững hơn để "đội quân vé số" có quyền lựa chọn. Đó có thể là những mô hình việc làm bán thời gian, đào tạo nghề dành cho người cao tuổi, người khuyết tật hay cơ chế bảo hiểm xã hội linh hoạt hơn với lao động phi chính thức.

Một tín hiệu tích cực đã xuất hiện từ chính những địa phương có đông người bán vé số. Sau khi sáp nhập với Long An, tỉnh Tây Ninh hiện là một trong những địa bàn phát hành xổ số lớn ở khu vực phía Nam, đồng thời cũng có số lượng người bán vé số dạo rất đông.

Mới đây, 3 nghiệp đoàn bán vé số đã được thành lập tại các phường Tân Ninh, Gò Dầu và Gia Lộc (tỉnh Tây Ninh), tập hợp khoảng 1.000 người bán vé số. Điều đáng chú ý, mục tiêu của các nghiệp đoàn không chỉ là nơi sinh hoạt cộng đồng. Quan trọng hơn, đó là bước đầu để người bán vé số được tiếp cận thông tin pháp luật, được hỗ trợ khi gặp khó khăn và có thêm một tổ chức đứng ra bảo vệ quyền lợi.

Đó chưa phải lời giải cho toàn bộ bài toán an sinh của người bán vé số nhưng ít nhất, chính sách đã hướng tới một nhóm lao động cần được quan tâm.

Sáng mai, bà Tư Hiền vẫn sẽ mang xấp vé số đi qua chợ nổi. Ông Nguyễn Văn Lợi vẫn sẽ tự đẩy chiếc xe lăn đến những quán cà phê quen. Bà Hà Thị Danh vẫn tiếp tục mưu sinh trên những con đường cũ.

Điều họ cần trước mắt vẫn là bán hết những tờ vé số để có tiền trang trải cuộc sống. Và họ còn cần hơn nữa là chính sách an sinh hiệu quả để nghề bán vé số không còn là lựa chọn cuối cùng của những người yếu thế.

Một tờ vé số có thể mang đến hy vọng đổi đời cho người mua. Còn một chính sách tốt phải mở ra cơ hội đổi đời cho chính những người đang bán nó.

TS Trần Hữu Hiệp 

Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch ĐBSCL