Trồng chuối như làm ô tô: Tỷ phú họ Trần "chơi lớn" với nông nghiệp ra sao?

Sau khi cho Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai của ông Đoàn Nguyên Đức (bầu Đức) vay 305 triệu USD để tái cấu trúc nguồn vốn nhưng không hiệu quả, năm 2019, Thaco được doanh nghiệp này nhượng 44.869ha đất tại các dự án ở Campuchia và cao nguyên Việt Nam. Tỷ phú Trần Bá Dương - Chủ tịch HĐQT Thaco - cũng thành lập Công ty Thaco Agri hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp với vốn điều lệ 17.200 tỷ đồng.

Nhận lại dự án từ Hoàng Anh Gia Lai của bầu Đức, ông Trần Bá Dương dẫn người của mình đến thực địa tại các nông trường rộng bao la tại Campuchia và Lào. Những người có nhiều năm quản trị và sản xuất công nghiệp khi đặt chân đến vùng đất mới không giấu được vẻ âu lo, thậm chí có người còn than thở không thể làm cho hiệu quả. 

Trước mắt họ là cả một vùng đất rộng bát ngát nhưng thiếu sự đồng bộ chỉn chu, đường sá đi lại khó khăn. Hàng nghìn hecta cao su kém hiệu quả, những cánh đồng cọ dầu kém năng suất và nhà máy sản xuất dầu cọ chưa bao giờ được sử dụng. Những vườn cây ăn trái trồng thiếu khoa học nên năng suất không cao, có thu hoạch được cũng không thể xuất khẩu. 

Trước thực trạng đó, ông Trần Bá Dương lựa chọn hướng đi mang tính “làm lại từ đầu” thay vì cải tạo chắp vá các dự án cũ. Ông cho rằng mô hình nông trường trước đây thiếu quy hoạch tổng thể, địa hình manh mún, nơi thiếu nước, nơi ngập úng, khiến việc cơ giới hóa quy mô lớn gần như bất khả thi. Trong khi đó, với quy mô mỗi nông trường lên tới 4.000-5.000ha, nếu không tổ chức sản xuất theo chuẩn công nghiệp thì nguy cơ thất bại là điều khó tránh khỏi.

Theo ông Dương, thách thức lớn nhất không phải là vốn đầu tư mà nằm ở bài toán quy hoạch và quản trị theo chuẩn sản xuất công nghiệp. Nhiều hạng mục hạ tầng giá trị lớn như cầu, nhà máy… vẫn bị loại bỏ nếu không phù hợp với thiết kế tổng thể. Song song quá trình tái cấu trúc, Thaco xác định cây chuối là sản phẩm mũi nhọn nhờ nhu cầu tiêu thụ toàn cầu cao và phù hợp với mô hình đại điền cơ giới hóa.

Cuộc đại phẫu hạ tầng nông nghiệp với dời đồi, lấp chỗ trũng

Theo ông Trần Bảo Sơn, Tổng giám đốc Thaco Agri, khoảng cách từ bản vẽ đến thực tế là thách thức lớn, buộc doanh nghiệp chấp nhận chi phí thử nghiệm ban đầu để hoàn thiện quy trình.

Trước đó, vào năm 2022, công ty này đã phải quyết định phá bỏ toàn bộ diện tích chuối cũ để san ủi, quy hoạch lại 8.200ha và gần 5.000ha cây ăn trái.

Cuộc cải tạo hạ tầng đất đai quy mô chưa từng có, được ví như “đào núi lấp biển” được triển khai. Lãnh đạo doanh nghiệp nêu, tại các đại công trường, cùng thời điểm có tới 100 máy đào, 100 xe ủi và 400 xe ben hoạt động liên tục ngày đêm để san ủi mặt bằng, đưa đất đai về trạng thái chuẩn hóa trước khi đưa vào sản xuất. 

Những ngọn đồi cao hàng chục mét được hạ thấp để lấy đất san lấp các khu vực trũng. Lớp đất mặt được bóc tách, tập kết riêng để tái phủ sau khi mặt bằng ổn định nhằm giữ độ màu mỡ. Với những khu vực địa chất phức tạp, doanh nghiệp sử dụng thuốc nổ để phá đá, tạo nền đồng nhất phục vụ cơ giới hóa quy mô lớn.

Doanh nghiệp cũng triển khai đồng bộ các hạng mục hạ tầng như giao thông nội bộ, thủy lợi, điện năng, nhà máy chế biến, khu nhà ở công nhân và tổ hợp đóng gói xuất khẩu.

Tại 2 khu liên hợp Koun Mom (gần 25.000ha) và Snuol (hơn 14.000ha), hình ảnh nổi bật là những vùng đất bằng phẳng như khu công nghiệp với hệ thống hạ tầng quy mô lớn đã được hoàn thiện. Bên trong đó là những cánh đồng chuối bạt ngàn xanh tốt và những trại bò lên đến hàng chục ngàn con.

Do đặc thù khu vực thiếu sông và nguồn nước tự nhiên, doanh nghiệp đầu tư hệ thống đập lớn, hồ nhân tạo dung tích hàng chục triệu m3 để tích nước mưa, dẫn nước phục vụ sản xuất và nuôi cá nước ngọt. Hệ thống nhà máy lọc nước hiện đại được xây dựng nhằm cung cấp nguồn nước sạch đạt chuẩn sinh hoạt đô thị. Hiện tại công ty làm chủ công nghệ cải tạo mặt bằng và chuẩn hóa quy trình sản xuất, áp dụng KPI nghiêm ngặt tương tự dây chuyền ô tô.

"Thành quả này đến từ sự phối hợp của hệ sinh thái Thaco với các đơn vị xây dựng, cơ khí, logistics và thương mại, giúp tối ưu chi phí, đảm bảo tính đồng bộ trong vận hành trên quy mô hàng chục nghìn ha", ông Sơn chia sẻ.

Nông nghiệp tuần hoàn - tổ hợp sản xuất công nghiệp trên đồng ruộng

Trong mô hình sản xuất của Thaco Agri, mỗi nông trường chuối được quy hoạch quy mô khoảng 300ha và bố trí tách biệt với khu vực chăn nuôi bò nhằm đảm bảo kiểm soát dịch bệnh và tối ưu vận hành. Các nông trường được thiết kế theo dạng ô vuông khép kín, bao quanh bởi hệ thống kênh thoát nước và đường nội bộ. 

Mỗi nông trường đều có khu nhà ở công nhân và nhà xưởng riêng, trong khi cứ bốn nông trường sẽ hình thành một cụm chế biến chuối xuất khẩu. Theo Tổng giám đốc Trần Bảo Sơn, quy mô 300ha được xem là “con số vàng”, tối ưu hóa đầu tư hạ tầng điện, nước, thủy lợi và bán kính cơ giới hóa. 

Tại hai khu liên hợp Koun Mom và Snuol, hệ thống ròng rọc vận chuyển dài hơn 1.000km dọc theo các tuyến kênh được ví như “hệ thần kinh” của toàn bộ dự án. Sau khi thu hoạch, các buồng chuối được treo lên hệ thống này và vận chuyển về nhà máy chế biến, đồng thời vật tư được đưa ngược trở lại đồng ruộng.

Nhờ đó, tỷ lệ hư hao - vốn có thể lên tới 20% trong nông nghiệp truyền thống - được giảm xuống dưới 3%. Toàn bộ quy trình từ thu hoạch, xử lý qua bể nước lạnh đến khi đưa vào kho lạnh chỉ gói gọn trong “60 phút vàng”, giúp trái chuối xuất khẩu sang Tokyo hay Thượng Hải vẫn giữ được độ tươi như tại vườn.

Khoảng 2-3% quả thải loại cùng lá và đọt chuối được đưa vào dây chuyền sản xuất thức ăn cho đàn bò hơn 157.000 con. Thân/bẹ chuối được ép lấy tơ, kéo sợi phục vụ ngành dệt may cao cấp. Phân bò tiếp tục được chế biến thành phân hữu cơ vi sinh, bón trả lại cho đất, hoàn thiện chu trình sinh học khép kín.

Theo ông Trần Bảo Sơn, triết lý vận hành của hệ thống là “không có gì bị bỏ đi”. 

Sau nhiều năm rót hàng tỷ USD vào hạ tầng và chuẩn hóa quy trình sản xuất, những vùng đất từng thua lỗ nặng nề tại khu vực biên giới đã bắt đầu tạo ra dòng tiền, đánh dấu sự chuyển đổi từ mô hình nông nghiệp truyền thống sang tổ hợp sản xuất công nghiệp hóa quy mô lớn.

Từ những khu đất từng lỗ hàng trăm triệu đồng/ha, hệ thống hiện tạo lợi nhuận khoảng 200 triệu đồng/ha/năm. Với hơn 5.800ha chuối, kế hoạch năm 2026 của doanh nghiệp là xuất khẩu trên 400.000 tấn, thu về khoảng 330 triệu USD; riêng mảng bò thịt dự kiến đóng góp hơn 2.000 tỷ đồng doanh thu. 

Theo ông Trần Bá Dương, tổng vốn đầu tư hạ tầng đến nay đã vượt 3 tỷ USD và còn tiếp tục tăng lên nữa để hướng tới mục tiêu trở thành tập đoàn nông nghiệp hàng đầu ASEAN vào năm 2027.