Sàn carbon Việt Nam: Bao nhiêu cơ sở đang có “vé” giao dịch?

Việc mua bán quyền phát thải tại Việt Nam đã chính thức bước từ nghị trường ra đời thực. Kể từ khi sàn giao dịch carbon trong nước đi vào vận hành tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), mã hạn ngạch đầu tiên mang tên VN2025 đã sẵn sàng trên hệ thống.

110 cơ sở thuộc 3 ngành phát thải nặng nhất gồm nhiệt điện, xi măng và sắt thép trở thành những đơn vị đầu tiên phải đối mặt trực tiếp với bài toán tài chính từ khí nhà kính.

Bước ngoặt từ "phân bổ vi mô" và tài sản carbon 511 triệu tấn

Theo Quyết định số 699 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (cụ thể hóa Quyết định 263 của Thủ tướng Chính phủ), 110 cơ sở phát thải lớn đã được thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải cho giai đoạn 2025-2026. Tổng hạn ngạch cho chu kỳ tuân thủ này đạt 511.473.846 tấn CO2 tương đương (tCO2e), với thời hạn giao dịch kéo dài đến 24/12/2027.

Danh sách thí điểm gồm 51 nhà máy xi măng, 34 nhà máy nhiệt điện và 25 cơ sở sắt thép. Đây là những ngành có cường độ phát thải cao nhất nền kinh tế, giữ vai trò tạo nguồn cung - cầu chủ lực cho thị trường sơ cấp ban đầu.

Theo các văn bản quy định, toàn bộ lượng hạn ngạch giai đoạn này được phân bổ miễn phí. Mục tiêu nhằm giúp cộng đồng doanh nghiệp tránh cú sốc chi phí đột ngột, có thời gian làm quen với hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) và thích nghi với cơ chế mua bán hạn ngạch trước khi bước vào giai đoạn bắt buộc toàn diện từ năm 2029.

Chuyển động trên sàn HNX và bài toán kinh tế mới

Theo ghi nhận từ hệ thống sàn HNX, sàn giao dịch carbon vận hành dựa trên khung pháp lý của Nghị định 06/2022, Nghị định 119/2025 và Nghị định 29/2026 của Chính phủ. Thị trường tập trung vào 2 sản phẩm là hạn ngạch phát thải (mức trần Nhà nước cấp) và tín chỉ carbon (chứng nhận giảm phát thải từ các dự án).

Dữ liệu giao dịch ban đầu ghi nhận những chuyển động đầu tiên. Trong tháng 6, mã VN2025 ghi nhận khối lượng giao dịch đạt 1.210 tCO2e với tổng giá trị 161,66 triệu đồng. Dù khối lượng giao dịch trong tháng 7 và tháng 8  tạm thời chững lại, song cơ chế định giá carbon đã chính thức hình thành, tạo cơ sở để doanh nghiệp lượng hóa phát thải thành tiền mặt.

Nguyên lý vận hành rất rõ ràng. Doanh nghiệp phát thải ít hơn mức trần được cấp có thể đem bán phần dư thừa để thu lời, ngược lại, đơn vị phát thải vượt hạn ngạch buộc phải lên sàn mua thêm hoặc bù trừ bằng tín chỉ carbon theo tỷ lệ cho phép. Nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch theo quy định tại Nghị định 06/2022 của Chính phủ (được sửa đổi bởi Nghị định 119/2025) khiến quyền phát thải trở thành một loại tài sản có thể giao dịch hoặc một khoản nợ phải thanh toán.

Doanh nghiệp cần làm gì?

Thị trường carbon vận hành biến phát thải từ trách nhiệm môi trường thành bài toán tối ưu hóa tài chính. Để tham gia hiệu quả, doanh nghiệp cần chuẩn bị 3 trụ cột then chốt.

Thứ nhất là hoàn thiện số liệu kiểm kê khí nhà kính được thẩm định độc lập. Vị thế mua hay bán trên sàn phụ thuộc hoàn toàn vào mức chênh lệch giữa phát thải thực tế và hạn ngạch được giao. Thiếu hệ thống MRV chuẩn xác, doanh nghiệp không thể xác định vị thế dư/thiếu và không đủ điều kiện pháp lý để giao dịch.

Thứ hai là theo dõi liên tục vị thế hạn ngạch. Việc nắm bắt số liệu sớm giúp doanh nghiệp chủ động lựa chọn thời điểm mua, bán hoặc giữ hạn ngạch ở mức giá tối ưu nhất, tránh rơi vào thế bị động phải "mua vét" với chi phí đắt đỏ vào cuối kỳ tuân thủ.

Thứ ba là xây dựng kế hoạch giảm phát thải dựa trên phân tích chi phí - lợi ích. Khi mỗi tấn CO2e đã có giá thị trường cụ thể, doanh nghiệp có thể so sánh trực tiếp: nếu giải pháp công nghệ giảm phát thải có chi phí rẻ hơn giá mua hạn ngạch trên sàn thì ưu tiên đầu tư, ngược lại, nếu chi phí chuyển đổi quá cao thì lựa chọn mua hạn ngạch.

Theo lộ trình từ nay đến hết năm 2028, sàn carbon sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, thí điểm mở rộng danh mục cho giai đoạn 2027-2028 trước khi thị trường carbon chính thức vận hành trên quy mô toàn quốc từ năm 2029. Các doanh nghiệp nằm ngoài danh mục 110 cơ sở hiện tại cũng có thể sớm tham gia với vai trò cung cấp tín chỉ từ dự án năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng hoặc trồng rừng.