ESG không còn là báo cáo bóng bẩy, không làm ESG thật thì khó có đơn hàng

Thị trường toàn cầu đang chứng kiến một cuộc chuyển giao mạnh mẽ: Tiêu chuẩn Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) không còn dừng lại ở những bản báo cáo bóng bẩy của các tập đoàn lớn, mà đã trở thành yêu cầu pháp lý bắt buộc thẩm thấu trực tiếp vào từng mắt xích của chuỗi cung ứng.

Những quy định mới từ Liên minh châu Âu (EU) đang biến các cam kết bền vững thành điều kiện tiên quyết cho từng đơn hàng xuất nhập khẩu.

Khi khách hàng “soi” tận tọa độ đất và lượng phát thải

Theo Quy định chống phá rừng của EU (EUDR), các doanh nghiệp ở khâu đầu chuỗi cung ứng (upstream) khi đưa hàng hóa vào EU hoặc xuất khẩu khỏi thị trường này bắt buộc phải thực hiện quy trình trách nhiệm giải trình. Quy định này áp dụng cho cả các cơ sở sản xuất ban đầu quy mô siêu nhỏ. Hàng hóa phải bảo đảm không sản xuất trên đất bị phá rừng sau ngày 31/12/2020, không gây suy thoái rừng (đối với gỗ) và được sản xuất hợp pháp tại quốc gia xuất xứ.

Quy trình giải trình gồm 3 bước bắt buộc: thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và giảm thiểu rủi ro. Điểm đặc biệt là doanh nghiệp phải cung cấp chính xác tọa độ địa lý (geolocation) của từng thửa đất sản xuất.

Toàn bộ dữ liệu này được đưa vào Tuyên bố trách nhiệm giải trình (DDS) trên hệ thống thông tin của EU để nhận mã định danh trước khi làm thủ tục hải quan. Nếu không có mã này, hàng hóa không thể thông quan. Toàn bộ hồ sơ phải được lưu trữ trong 5 năm và rà soát định kỳ hàng năm.

Song song đó, Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) chính thức áp dụng từ ngày 1/1/2026 đối với các ngành xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Nhà nhập khẩu tại EU bắt buộc phải đăng ký tư cách người khai báo được ủy quyền, đo lường lượng phát thải hàm chứa trong hàng hóa và mua chứng chỉ CBAM tương ứng theo giá hạn ngạch phát thải của Hệ thống Giao dịch Phát thải EU (EU ETS).

Điều này đồng nghĩa mọi nhà cung ứng quốc tế muốn bán hàng vào EU đều phải minh bạch dữ liệu phát thải thực tế trong quy trình sản xuất.

"Giới hạn thông tin" gỡ khó cho doanh nghiệp cung ứng vừa và nhỏ

Trước sức ép từ Chỉ thị Báo cáo Phát triển Bền vững Doanh nghiệp (CSRD), nhiều tập đoàn lớn có xu hướng yêu cầu toàn bộ nhà cung cấp nộp lượng lớn dữ liệu ESG, tạo ra “hiệu ứng lan truyền” gây quá tải chi phí cho các đơn vị gia công, sản xuất nhỏ.

Để giải quyết vấn đề này, Ủy ban châu Âu (EC) đã thông qua các Tiêu chuẩn Báo cáo Phát triển Bền vững châu Âu sửa đổi (ESRS) và khung tiêu chuẩn tự nguyện đi kèm cơ chế “giới hạn thông tin trong chuỗi giá trị” (value chain cap) theo Chỉ thị Omnibus I. Theo đó, ESRS sửa đổi đã cắt giảm hơn 60% chỉ tiêu dữ liệu bắt buộc, giảm tổng số chỉ tiêu hơn 70%, qua đó giúp hạ hơn 30% chi phí báo cáo cho doanh nghiệp.

Theo cơ chế mới, doanh nghiệp thuộc phạm vi CSRD không được phép ép buộc các nhà cung cấp có từ 1.000 lao động trở xuống phải nộp lượng dữ liệu ESG vượt quá nội dung trong tiêu chuẩn báo cáo tự nguyện. Đặc biệt, nhóm doanh nghiệp từ 10 nhân sự trở xuống còn được bảo vệ ở mức cao hơn khi nhiều tiêu chí bắt buộc được chuyển sang dạng tự nguyện. Nếu bên mua yêu cầu thông tin ngoài giới hạn, họ phải thông báo rõ ràng và bên cung ứng có quyền từ chối theo luật định mà không lo bị vi phạm hợp đồng.

Bước chuyển từ cạnh tranh giá sang quản trị ESG toàn chuỗi

Những thay đổi từ thị trường quốc tế đang buộc các doanh nghiệp sản xuất phải thay đổi tư duy vận hành truyền thống. Các tiêu chí cạnh tranh về giá rẻ và giao hàng nhanh không còn là lợi thế duy nhất nếu chuỗi nguyên liệu thiếu tính minh bạch.

Theo PGS.TS. Mai Quang Vinh, Phó chủ tịch Thường trực kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam, một doanh nghiệp không thể tuyên bố mình xanh nếu nguyên liệu đầu vào đến từ một chuỗi cung ứng không minh bạch. Do đó, doanh nghiệp cần chuyển từ quản lý nhà cung cấp về giá và chất lượng sang quản trị nhà cung cấp theo cả ESG.

Bộ Công Thương cũng liên tục đưa ra khuyến nghị cho các ngành hàng xuất khẩu chủ lực như nông nghiệp, thực phẩm, dệt may, đồ gỗ và điện tử - những lĩnh vực có chuỗi cung ứng nhiều tầng. Việc tuân thủ các quy định về phát thải, không gây mất rừng, kinh tế tuần hoàn và trách nhiệm xã hội chính là chìa khóa then chốt để giữ vững thị phần tại các thị trường khó tính.

Trong bối cảnh dòng chảy thương mại toàn cầu ngày càng gắn chặt với các rào cản kỹ thuật xanh, lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về những doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu hoàn chỉnh, sẵn sàng giải trình chính xác nguyên liệu đến từ đâu, quy trình sản xuất thế nào, phát thải bao nhiêu và điều kiện lao động ra sao.