Vì sao nhiều người chán ăn khi bị ốm?

Cảm giác chán ăn là biểu hiện thường gặp khi cơ thể mắc bệnh, nhất là trong các đợt nhiễm trùng đường tiêu hóa. Ở nhiều trường hợp, tình trạng này vẫn kéo dài ngay cả khi các triệu chứng cấp tính đã thuyên giảm.

Một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học California, San Francisco, Mỹ, đã góp phần làm rõ cơ chế sinh học đứng sau hiện tượng phổ biến này.

Theo nhóm nghiên cứu, ruột không chỉ đảm nhiệm chức năng tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng, mà còn có khả năng gửi tín hiệu lên não để điều chỉnh hành vi ăn uống trong quá trình cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh.

Điều đó cho thấy cảm giác chán ăn khi ốm không đơn thuần là hệ quả của mệt mỏi hay khó chịu, mà có thể là một phản ứng sinh học được điều phối chặt chẽ.

Ruột phát tín hiệu làm giảm cảm giác thèm ăn

Trong nghiên cứu, các nhà khoa học tập trung vào hai loại tế bào hiếm gặp trong ruột. Loại thứ nhất là tế bào chùm, có vai trò nhận diện ký sinh trùng và khởi phát phản ứng miễn dịch. Loại thứ hai là tế bào nội tiết ruột, còn gọi là tế bào EC, có khả năng giải phóng các chất hóa học tác động đến hệ thần kinh.

Khi tế bào chùm tiếp xúc với succinate, một hợp chất do giun ký sinh tiết ra, chúng bắt đầu giải phóng acetylcholine. Đây là một phân tử tín hiệu thường gắn với hoạt động của tế bào thần kinh. 

Sau đó, acetylcholine tác động lên tế bào EC, khiến các tế bào này tiếp tục giải phóng serotonin. Serotonin lại kích hoạt dây thần kinh phế vị, một con đường quan trọng truyền tín hiệu từ ruột lên não. Từ chuỗi phản ứng đó, não bộ nhận biết cơ thể đang trong trạng thái nhiễm bệnh và bắt đầu điều chỉnh một số hành vi sinh lý, trong đó có việc làm giảm cảm giác thèm ăn.

Cơ chế này giúp làm rõ vì sao chán ăn khi bị bệnh không phải là phản ứng ngẫu nhiên. Ngược lại, đây có thể là một phần trong chiến lược thích nghi của cơ thể, nhằm ưu tiên nguồn lực cho đáp ứng miễn dịch và hạn chế những hoạt động không cần thiết trong giai đoạn chống đỡ với bệnh tật. 

Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy ruột có vai trò chủ động hơn so với quan niệm trước đây, không chỉ là cơ quan tiêu hóa mà còn là một trung tâm phát tín hiệu quan trọng trong mạng lưới giao tiếp với não.

Chán ăn xuất hiện muộn khi bệnh tiến triển

Một điểm đáng chú ý của nghiên cứu là cảm giác chán ăn không phải lúc nào cũng xuất hiện ngay khi cơ thể bắt đầu nhiễm bệnh. Nhóm tác giả phát hiện tế bào chùm giải phóng acetylcholine theo hai giai đoạn khác nhau.

Ở giai đoạn đầu, lượng acetylcholine được tiết ra còn ít và diễn ra trong thời gian ngắn. Tín hiệu này dường như chưa đủ mạnh để tạo ra thay đổi rõ rệt về hành vi ăn uống. 

Khi phản ứng miễn dịch tăng dần và số lượng tế bào chùm trong ruột nhiều hơn, quá trình giải phóng acetylcholine trở nên kéo dài và liên tục hơn. Lúc đó, tín hiệu mới đủ mạnh để kích hoạt tế bào EC và truyền thông tin lên não, từ đó làm giảm rõ rệt cảm giác thèm ăn.

Để kiểm chứng, nhóm nghiên cứu đã tiến hành thí nghiệm trên chuột nhiễm giun ký sinh. Kết quả cho thấy những con chuột có tế bào chùm hoạt động bình thường sẽ ăn ít hơn khi bệnh tiến triển. Ngược lại, những con chuột không thể tạo acetylcholine trong tế bào chùm vẫn duy trì việc ăn uống gần như bình thường.

Phát hiện này còn gợi mở hướng nghiên cứu mới đối với nhiều rối loạn tiêu hóa khác. Tế bào chùm còn hiện diện ở nhiều cơ quan như đường hô hấp, túi mật và hệ sinh sản.

Do đó, con đường tín hiệu này có thể liên quan đến các bệnh lý như hội chứng ruột kích thích, không dung nạp thực phẩm hay các dạng đau nội tạng kéo dài. 

Mặc dù đây là kết quả thực nghiệm và cần thêm dữ liệu trên người để đánh giá khả năng ứng dụng điều trị, các chuyên gia lưu ý rằng chán ăn khi ốm không phải lúc nào cũng là dấu hiệu nguy hiểm.

Dẫu vậy, nếu tình trạng này kéo dài, người bệnh sẽ bị thiếu hụt dinh dưỡng, ảnh hưởng đến quá trình hồi phục, đặc biệt là ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền.