Vì sao con người không có đuôi như các loài động vật khác?

Tổ tiên chung của người và vượn

Hãy hình dung gia đình của bạn. Nếu bạn có anh chị em họ, hai bên có chung ông bà. Ông bà chính là tổ tiên chung.

Mở rộng ra xa hơn trong quá khứ, bạn và những người họ hàng xa hơn nữa cũng có chung tổ tiên. Khi nhìn rộng ra toàn bộ thế giới sinh vật, các nhà khoa học cho rằng mọi sinh vật sống trên Trái Đất đều bắt nguồn từ một tổ tiên chung tồn tại cách đây khoảng 3-4 tỷ năm.

Sự sống vì thế giống như một “cây gia phả” khổng lồ. Chó và mèo có quan hệ họ hàng. Con người và sóc cũng vậy. Xa hơn nữa, con người và cá, thậm chí con người và khủng long, đều có chung nguồn gốc tiến hóa nếu lần ngược đủ xa.

Trong nhánh tiến hóa gần hơn, con người thuộc nhóm vượn. Chúng ta có chung tổ tiên với tinh tinh, khỉ đột, đười ươi và vượn gibbon. Trong đó, con người và tinh tinh là hai loài chị em, có quan hệ gần gũi nhất trong số các loài còn sống hiện nay.

Kể từ khi tách khỏi tổ tiên chung đó, cơ thể người đã thay đổi đáng kể. Chúng ta phát triển khả năng đi thẳng bằng hai chân, sử dụng công cụ và giao tiếp bằng ngôn ngữ phức tạp.

Tuy vậy, tất cả các loài vượn, bao gồm con người, vẫn chia sẻ nhiều đặc điểm chung. Chúng đều có bộ não tương đối lớn so với kích thước cơ thể. Lồng ngực và vai được cấu tạo theo hướng giúp thân mình thẳng hơn so với phần lớn động vật có vú khác.

Một đặc điểm giải phẫu quan trọng khác là kiểu răng hàm dưới Y-5. Đây là cấu trúc gồm 5 mấu lồi sắp xếp theo hình chữ Y, chỉ xuất hiện ở loài vượn.

Ngoài ra, tất cả các loài vượn đều có cấu trúc vai và cánh tay thích nghi với việc leo trèo và đu mình trên cành cây. Dù không còn sống hoàn toàn trên cây, con người vẫn giữ lại những đặc điểm giải phẫu này trong cơ thể.

Những đặc điểm chung của loài vượn xuất phát từ việc chúng ta có chung một tổ tiên sống cách đây khoảng 20–30 triệu năm. Từ nhánh tiến hóa đó, các loài vượn ngày nay, bao gồm cả con người, dần hình thành những đặc trưng giải phẫu riêng biệt.

Hiểu biết của chúng ta về tổ tiên chung này chủ yếu dựa trên hóa thạch, tức là phần còn lại của sinh vật cổ đã được bảo tồn qua hàng triệu năm.

Một ví dụ tiêu biểu là loài Ekembo heseloni, từng sống ở châu Phi và đã tuyệt chủng. Hình thái của loài này khá giống khỉ. Chúng có thể leo cây nhưng nhiều khả năng di chuyển trên đỉnh cành thay vì đu mình bên dưới như các loài vượn hiện đại.

Dù vậy, các nhà khoa học xác định đây là một loài vượn dựa trên hai đặc điểm quan trọng. Thứ nhất là cấu trúc răng hàm dưới kiểu Y-5 đặc trưng. Thứ hai, và quan trọng nhất, là việc không có đuôi.

Không có đuôi chính là dấu hiệu giải phẫu đặc trưng phân biệt loài vượn với hầu hết các nhóm linh trưởng khác.

Tại sao tất cả các loài vượn đều không có đuôi?

Hiện nay, các nhà khoa học mới chỉ đưa ra giả thuyết về lý do tổ tiên loài vượn mất đuôi. Điều này khá đặc biệt vì phần lớn các nhóm linh trưởng khác, cả còn sống lẫn đã tuyệt chủng, đều có đuôi.

Giả thuyết thứ nhất liên quan đến thay đổi cách vận động. Khi những loài vượn đầu tiên chuyển sang tư thế thân thẳng hơn và thay đổi phương thức di chuyển trên cây, đuôi có thể trở nên kém cần thiết. Theo thời gian, các cơ từng gắn với đuôi có thể đã tiến hóa để tham gia vào cấu trúc sàn chậu.

Sàn chậu là nhóm cơ nằm ở đáy cột sống, có chức năng nâng đỡ các cơ quan nội tạng và giúp chúng chống lại trọng lực, đặc biệt quan trọng ở cơ thể đứng thẳng. Việc tái cấu trúc hệ cơ này có thể là một lợi thế tiến hóa.

Giả thuyết thứ hai liên quan đến di truyền. Một nghiên cứu công bố năm 2024 cho thấy một đoạn DNA có ở người và các loài vượn khác nhưng không xuất hiện ở linh trưởng có đuôi.

Khi các nhà khoa học đưa đoạn DNA này vào chuột thí nghiệm, chuột sinh ra có đuôi rất ngắn hoặc không có đuôi. Kết quả này gợi ý rằng việc mất đuôi có thể bắt nguồn từ một biến đổi gene xảy ra ở tổ tiên chung của loài vượn.

Đến nay, chưa thể khẳng định chắc chắn nguyên nhân. Việc mất đuôi có thể là kết quả của quá trình thích nghi với tư thế và lối sống mới, hoặc đơn giản là hệ quả của một biến đổi di truyền tình cờ nhưng không gây bất lợi, nên được duy trì qua tiến hóa.