Những lá chắn giúp thế giới tránh thao túng, ngụy tạo kết quả nghiên cứu

Bộ Khoa học và Công nghệ vừa ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ theo Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ngày 25/5/2026.

Điều này trở nên cần thiết khi các vấn đề liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm giải trình của tổ chức, cá nhân nghiên cứu ngày càng được chú trọng, đặc biệt là dưới sự phát triển nhanh chóng của AI tạo sinh.

Trên thế giới, liêm chính khoa học đã mở rộng phạm vi vượt qua những vấn đề như đạo văn hay gian lận số liệu. Trước Việt Nam, một số quốc gia đã chuyển sang xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu minh bạch, có khả năng kiểm chứng, đồng thời bổ sung quy định đối với việc sử dụng AI.

Châu Âu đẩy mạnh văn hóa liêm chính

Tại Đức, Quỹ Nghiên cứu Đức (DFG) từ năm 2019 đã áp dụng bộ nguyên tắc “Hướng dẫn bảo vệ thực hành nghiên cứu tốt” với các chuẩn mực liêm chính bắt buộc.

Bộ quy tắc gồm 19 nguyên tắc, quy định các tiêu chuẩn về liêm chính học thuật, bảo đảm chất lượng nghiên cứu, quản lý và lưu trữ dữ liệu, công bố khoa học, quyền tác giả cũng như quy trình xử lý các hành vi sai phạm nghiên cứu.

Đáng chú ý, năm 2023, DFG yêu cầu các nhà nghiên cứu phải minh bạch nếu sử dụng AI trong nghiên cứu, đồng thời khẳng định AI không được xem là tác giả khoa học và trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về các nhà khoa học. Cùng thời điểm, tổ chức này cũng cấm việc sử dụng AI trong phản biện nghiên cứu do quan ngại trước các rủi ro bảo mật dữ liệu.

Kể từ năm 2024, DFG bắt đầu chuyển sang hướng tiếp cận cởi mở hơn, tập trung đánh giá các điều kiện pháp lý, kỹ thuật và đạo đức để AI có thể được sử dụng an toàn trong hoạt động học thuật. Đến vào cuối năm 2025 và đầu năm 2026, DFG chính thức cho phép sử dụng AI trong phản biện khoa học dưới điều kiện kiểm soát chặt chẽ.

Theo hướng dẫn mới, AI có thể được dùng để chỉnh sửa ngôn ngữ, tìm kiếm tài liệu hoặc hỗ trợ cấu trúc văn bản.

Dẫu vậy, mọi đánh giá chuyên môn và quyết định học thuật vẫn phải do con người thực hiện. Cùng với đó, người phản biện cũng bắt buộc phải khai báo việc sử dụng AI và chịu trách nhiệm hoàn toàn với nội dung đánh giá của mình.

Khác với Đức, Pháp lựa chọn mô hình quản lý mang tính tập trung hơn thông qua Văn phòng Liêm chính Khoa học Pháp. Cơ quan này chịu trách nhiệm xây dựng khung hướng dẫn quốc gia, đào tạo đạo đức nghiên cứu và hỗ trợ xử lý các vi phạm học thuật.

Ở Pháp, mọi hành vi làm sai lệch quyền tác giả, che giấu nguồn gốc phương pháp hay công nghệ hoặc ngụy tạo vai trò của tổ chức nghiên cứu đều có thể bị coi là hành vi chiếm đoạt gian dối.

Pháp trước đó cũng đã ban hành “Luật về Đạo đức và Liêm chính trong nghiên cứu” kể từ năm 2016, đặt cơ sở pháp lý cho việc giám sát hoạt động học thuật một cách bền vững.

Ở Thụy Sĩ, hoạt động nghiên cứu được quản lý thông qua “Bộ Quy tắc liêm chính khoa học quốc gia” do Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Thụy Sĩ cùng các trường đại học và quỹ nghiên cứu phối hợp xây dựng.

Bộ quy tắc này nhấn mạnh 4 giá trị cốt lõi gồm độ tin cậy, trung thực, tôn trọng và trách nhiệm giải trình. Ngoài vấn đề đạo văn hay gian lận dữ liệu, Thụy Sĩ chú trọng về quyền tác giả, minh bạch dữ liệu mở và trách nhiệm của người hướng dẫn nghiên cứu sinh.

Còn tại Vương quốc Anh, các trường đại học và tổ chức nghiên cứu hoạt động dưới sự giám sát của Văn phòng Liêm chính Nghiên cứu và tuân theo “Hiệp ước hỗ trợ tính liêm chính nghiên cứu”.

Theo đó, hiệp ước quy định rõ trách nhiệm của từng cá nhân, từ nhà khoa học cho tới lãnh đạo cơ sở nghiên cứu, trong việc đảm bảo tính minh bạch của toàn bộ quá trình khoa học, từ thiết kế phương pháp cho đến công bố kết quả.

Trong khi đó, Hà Lan và Thụy Điển đang thúc đẩy mạnh văn hóa liêm chính khoa học.

Năm 2018, Hà Lan ban hành “Bộ quy tắc ứng xử về liêm chính nghiên cứu”, áp dụng tại toàn bộ các trường đại học. Bộ quy tắc đặt nền tảng trên 5 nguyên tắc cốt lõi gồm trung thực, cẩn trọng, minh bạch, độc lập và trách nhiệm. Đồng thời cụ thể hóa thành 61 tiêu chuẩn thực hành nghiên cứu và quy trình xử lý các vi phạm.

Thụy Điển hiện thúc đẩy mạnh mô hình khoa học mở thông qua “Hướng dẫn quốc gia về khoa học mở” do Thư viện Quốc gia Thụy Điển xây dựng. Bộ hướng dẫn đặt mục tiêu tăng tính công khai và khả năng tiếp cận đối với dữ liệu, công bố, phương pháp nghiên cứu, tài nguyên giáo dục và hợp tác khoa học.

Ngoài ra, hướng dẫn đặt mục tiêu thúc đẩy sự phối hợp giữa các trường đại học, tổ chức nghiên cứu và cơ quan tài trợ nhằm xây dựng một hệ thống nghiên cứu minh bạch và có khả năng kiểm chứng cao hơn.

Xa hơn tại Mỹ, nơi phát triển khoa học gắn liền với hệ thống tài trợ liên bang, Văn phòng Liêm chính Nghiên cứu và Quỹ Khoa học Quốc gia cũng đã định nghĩa rõ ba hành vi nghiêm trọng trong nghiên cứu gồm ngụy tạo, làm sai lệch và đạo văn.

Châu Á - Thái Bình Dương siết chặt AI trong nghiên cứu

Tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nhiều quốc gia đang đẩy mạnh quản trị AI và đạo đức nghiên cứu song song với phát triển công nghệ.

Australia đã áp dụng “Bộ quy tắc về thực hành nghiên cứu có trách nhiệm” kể từ năm 2018 như bộ tiêu chuẩn quốc gia dành cho toàn bộ hệ thống nghiên cứu.

Bộ quy tắc yêu cầu nghiên cứu phải bảo đảm tính trung thực, minh bạch, quản lý dữ liệu chặt chẽ, công khai xung đột lợi ích và duy trì cơ chế xử lý vi phạm liêm chính khoa học. Việc tuân thủ bộ quy tắc là điều kiện bắt buộc để nhận tài trợ nghiên cứu quốc gia.

Trong bối cảnh AI phát triển nhanh, nhiều trường đại học tại Australia cũng đã bổ sung hướng dẫn riêng liên quan AI tạo sinh, yêu cầu khai báo rõ nếu sử dụng AI để viết hoặc xử lý dữ liệu học thuật.

 New Zealand lại tiếp cận theo hướng kết hợp giữa chuẩn quốc tế và trách nhiệm cộng đồng. Quốc gia này đã ban hành Hiến chương Nghiên cứu của New Zealand (Research Charter for Aotearoa New Zealand).

Văn bản nhấn mạnh nghiên cứu phải được thực hiện với tính trung thực, minh bạch, trách nhiệm và phục vụ lợi ích cộng đồng, góp phần xây dựng xã hội công bằng, bền vững và đáng tin cậy hơn.

Một điểm đáng chú ý là sự khẳng định tầm quan trọng của tri thức bản địa Maori trong hệ sinh thái nghiên cứu của New Zealand. Hiến chương kêu gọi các tổ chức và nhà khoa học tôn trọng sự đa dạng về tri thức, văn hóa và cộng đồng, đồng thời tăng cường hợp tác với người Maori trong các nghiên cứu có liên quan.

Trong khi đó, Trung Quốc là một trong những quốc gia mạnh tay nhất với các hành vi gian lận khoa học trong vài năm gần đây.

Năm 2023, Chính phủ nước này ban hành “Hướng dẫn về quy tắc ứng xử có trách nhiệm trong nghiên cứu” nhằm siết chặt liêm chính khoa học, quản lý dữ liệu và đạo đức nghiên cứu. Hướng dẫn yêu cầu minh bạch dữ liệu, công khai xung đột lợi ích, xử lý nghiêm gian lận học thuật và tăng cường kiểm soát việc sử dụng AI tạo sinh trong nghiên cứu. 

Song song với đó, Trung Quốc liên tục triển khai nhiều biện pháp nhằm xử lý tình trạng mua bán bài báo khoa học, thao túng trích dẫn và ngụy tạo dữ liệu nghiên cứu.

Tại Singapore, chính phủ và các trường đại học đang hướng tới xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu minh bạch trong bối cảnh nước này đặt mục tiêu trở thành trung tâm công nghệ của khu vực.

Các trường đại học lớn như Đại học Quốc gia Singapore đã tập trung triển khai những chính sách và chương trình liên quan đạo đức nghiên cứu, quản trị dữ liệu và sử dụng công nghệ có trách nhiệm trong môi trường học thuật.

Singapore cũng là một trong những nước châu Á sớm xây dựng khung quản trị AI cấp quốc gia, nhấn mạnh các nguyên tắc minh bạch, khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình của con người với các hệ thống AI.

Còn tại Việt Nam, “Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ” theo Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN đã đặt ra yêu cầu chặt chẽ với toàn bộ quá trình nghiên cứu, đánh dấu lần đầu tiên Việt Nam có một khung hướng dẫn toàn diện về liêm chính khoa học.

Mục tiêu chính của hướng dẫn nhằm thúc đẩy sự minh bạch, tuân thủ liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Bên cạnh đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu.

Điểm đặc biệt nằm ở việc hướng dẫn nhấn mạnh rằng khi thực hiện công bố công trình, tác giả bắt buộc phải khai báo minh bạch, đầy đủ tên công cụ, phiên bản sử dụng cũng như phạm vi can thiệp của AI trong suốt quá trình nghiên cứu. Thêm vào đó, người nghiên cứu phải chỉ rõ những phần nội dung nào được tạo ra hoàn toàn bằng AI.